Siła Wyższa – jak rozumieć zapis prawny, który aktualnie przybrał na znaczeniu? Siła Wyższa źródłem konfliktów

2020-05-12 13:43 eksperci kancelarii prawnej Chałas i Wspólnicy
roboty budowlane
Autor: gettyimages Odnośnie samej zmiany terminów wykonania umowy z konsumentami z powodu siły wyższej warto odnotować, iż urząd ochrony konkurencji i konsumentów negatywnie wypowiadał się co do zastrzegania w umowie deweloperskiej zmiany terminów, nawet w przypadku siły wyższej

Siła Wyższa to pojęcie funkcjonujące na gruncie prawa cywilnego. Brakuje jednak legalnej definicji Siły Wyższej, co może powodować spory w zakresie jej uznawania. W doktrynie prawa cywilnego, co do zasady Siłę Wyższą definiuje się ją jako: nadzwyczajne i nieprzewidywalne okoliczności niezależne od podmiotu, który się na nie powołuje, których następstw nie można było uniknąć mimo zachowania należytej staranności. Nie ma jednakże tu zamkniętego katalogu okoliczności. Stąd powoływanie się na Siłę Wyższą w okresie pandemii koronawirusa powoduje kolejne spory na linii wykonawca – inwestor. Według PZPB sytuacja wymaga interwencji.

Pandemia koronawirusa z każdym dniem w coraz większy sposób wpływa na funkcjonowanie przedsiębiorstw. Wśród wielu branż szczególnie narażonych na straty są firmy deweloperskie i firmy budowlane – strach przed zachorowaniem może powstrzymywać pracowników od pracy, co powoduje opóźnienia w wykonaniu umów. Mogą pojawiać się również problemy z terminową dostawą materiałów i surowców, a także oddaniem do odbioru w terminie przedmiotu umowy. Czy można coś zrobić, aby przeciwdziałać stratom i zabezpieczyć, także przed wysokimi karami umownymi, swoje interesy? Wątpliwości pomagają rozwiać eksperci kancelarii prawnej Chałas i Wspólnicy.

Siła Wyższa w umowach o roboty budowlane

W większości umów dotyczących robót budowlanych zawiera się klauzulę Siły Wyższej, wprowadzając zarazem jej szczegółową definicję. W takiej sytuacji umowy zawierają wzajemne obowiązki stron w zakresie informowania się zarówno o wystąpieniu zdarzeń kwalifikowanych jako Siła Wyższa, jak i o ich ustaniu oraz konieczności przedsięwzięcia wszelkich możliwych aktów staranności mających na celu minimalizację skutków niekorzystnego zdarzenia. W takich sytuacjach umowa określa także zazwyczaj kwestię odpowiedzialności (zazwyczaj wyłączenia odpowiedzialności stron) za niewykonanie czy nienależyte wykonanie umowy w terminie.

- Problem pojawia się w sytuacji, gdy klauzula Siły Wyższej zastrzeżona została wyłącznie na korzyść jednej ze stron umowy. W takiej sytuacji istnieje możliwość jej podważenia na podstawie art. 58 § 2 k.c – jako nieważnej. Nawet w stosunkach B2B istotne jest to by nie doszło do takiego ułożenia stosunku umownego, który może powodować rażącą sprzeczność z zasadami uczciwości kupieckiej (art. 5 k.c.) i w sposób znaczący naruszać zasadę równowagi kontraktowej stron – komentuje mec. Andrzej Wilk, senior associate w kancelarii Chałas i Wspólnicy.

Powyższe można byłoby rozważać w kontekście podważenia przez stronę umowy niekorzystnych dla niej zapisów, które określały jej odpowiedzialność za zasadzie ryzyka czy niezależnie od zawinienia lub od tego czy wystąpiła Siła Wyższa.

- Chodzi tu np. o kary umowne zastrzeżone na wypadek opóźnienia, a nie zwłoki w wykonaniu przedmiotu umowy. Nie ma jednak jednoznacznej odpowiedzi, co do skuteczności ewentualnej obrony w postępowaniu sądowym zarzutem nieważności zapisów umowy. Każda umowa wymaga indywidualnej oceny pod względem zachowania w niej minimalnej równowagi kontraktowej stron umowy. Pamiętać bowiem trzeba, iż na gruncie prawa cywilnego istnieje zasada swobody umów i strony mogą co do zasady w dowolny sposób kształtować stosunek zobowiązaniowy. Nie chodzi więc tu o ogólne zaburzenie w umowie równowagi stron, ale o znaczącą dysproporcje jak wspomniana wcześniej sytuacja zastrzeżenia klauzuli Siły Wyższej czy kar umownych wyłącznie na korzyść jednej ze stron umowy – dodaje Wilk.

Gdy nie ma odpowiedniej klauzuli Siły Wyższej

W przypadku braku klauzuli dotyczącej Siły Wyższej w umowie i braku umownego rozszerzenia odpowiedzialności stron (odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, również za opóźnienie) zastosowanie znajdą ogólne zasady wynikające z przepisów obowiązującego praw. Zgodnie z treścią art. 471 Kodeksu Cywilnego, dłużnik nie jest zobowiązany do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, jeżeli jest to następstwem okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności. Chodzi więc o tzw. wyłączenie odpowiedzialności strony umowy ze względu na brak zawinienia.

- Warto jednak pamiętać, że ciężar dowodu, a więc swoiste domniemanie winy, obciążać będzie stronę umowy, która będzie się powoływać, że nie wykonała lub nienależycie wykonała umowę. Strona ta będzie musiała w postępowaniu sądowym wykazać brak zawinienia – dodaje Wilk.

Siła Wyższa w zamówieniach publicznych a rzeczywistość prawna

Jeśli chodzi o reżim prawa zamówień publicznych, to pomimo brak w nim zapisów dot. Siły Wyższej, możliwe jest skorzystanie z wyjątku wynikającego z treści art. 144 ust. 1 lit. 3 ustawy prawo zamówień publicznych pozwalającego na modyfikację zawartych umów. Przesłankami jest tu:
1) konieczność zmiany umowy lub umowy ramowej spowodowana okolicznościami, których zamawiający, działając z należytą starannością, nie mógł przewidzieć,
2) wartość zmiany nie przekracza 50% wartości zamówienia określonej pierwotnie w umowie lub umowie ramowej. Chodzi tu oczywiście o zmianę umowy w drodze jej aneksowania.

UOKIK w obliczu zastrzegania zmian terminów

Odnośnie samej zmiany terminów wykonania umowy z konsumentami z powodu Siły Wyższej warto odnotować, iż urząd ochrony konkurencji i konsumentów negatywnie wypowiadał się co do zastrzegania w umowie deweloperskiej zmiany terminów, nawet w przypadku Siły Wyższej. Niektóre z klauzul zostały wpisane do rejestru niedozwolonych postanowień umownych: np.:

1. „Termin, o którym mowa w ust. 1, może ulec przesunięciu tylko na skutek okoliczności zewnętrznych, na które (…), pomimo zachowania należytej staranności nie ma wpływu, a w szczególności: Siły Wyższej, działań organów administracji samorządowej i państwowej oraz podmiotów, od których zależy możliwość prowadzenia robót budowlanych, a w szczególności dostawców mediów i urządzeń infrastruktury technicznej, związanych z (…) stosownymi porozumieniami lub umowami, warunków atmosferycznych, które uniemożliwiają wykonanie robót budowlanych, wystąpienia w trakcie prowadzenia robót budowlanych konieczności wykonania dodatkowych robót, potwierdzonych wpisem do dziennika budowy, których w chwili podpisywania niniejszej umowy nie można było przewidzieć” (nr 1382);

2. „Termin określony w ust. 1 może ulec przesunięciu z przyczyn niezależnych od Sprzedającej, tj. Siły Wyższej lub zmiany prawa budowlanego” (nr 1397);

3. „§ 5 ust. 2 Strony zgodnie ustalają, iż termin zakończenia budowy budynku wskazany w ust. 1 może ulec opóźnieniu z następujących przyczyn potwierdzonych wpisem do dziennika budowy: (i) zdarzeń mających charakter Siły Wyższej (w tym także anomalii pogodowych) uniemożliwiających lub wstrzymujących prowadzenie prac budowlanych – w takim przypadku termin zakończenia budowy budynku ulegnie przesunięciu o okres odpowiadający okresowi występowania tych przeszkód (...)” (nr 4546);

Warto wspomnieć, iż zgodnie z treścią art. 121 k.c. bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu Siły Wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju - przez czas trwania przeszkody. Nawet przeciągająca się pandemia koronawirusa nie pozwoli uniknąć ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej.

Czy pandemia koronawirusa i związane z nią obostrzenia mogą stanowić przypadek Siły Wyższej i ograniczyć odpowiedzialność za opóźnienia?

- Pod względem kwalifikacji jako zdarzenia zewnętrznego, nadzwyczajnego oraz niezależnego od podmiotu, nie jest to wykluczone. Nie należy jednak zapominać, że sytuacja faktyczna każdego przedsiębiorcy może być różna. Powołując się na stan Siły Wyższej, konieczne będzie rozważenie całości okoliczności faktycznych, jak również, czy i w jaki sposób wpłynęły one na niedotrzymanie terminu kontraktu. Pamiętać należy, że ten, który powoływać się będzie na Siłę Wyższą musi udowodnić jej występowanie i wpływ na realizację umowy – mówi Katarzyna Świerkot, asocciate w kancelarii Chałas i Wspólnicy.

Umowy mogą nie regulować kwestii odpowiedzialności, co powoduje zastosowanie ogólnych reguł zawinienia wynikających z kodeksu cywilnego. Niezbędna jest jednak dokładna analiza umowy, może bowiem ona na podstawie art. 473 k.c. modyfikować odpowiedzialność. Dłużnik może przez umowę przyjąć odpowiedzialność za niewykonanie lub za nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu oznaczonych okoliczności, za które na mocy ustawy odpowiedzialności nie ponosi.

Należy jednak pamiętać, że pandemia koronawirusa nie może być ogólną wymówką do braku realizacji kontraktów, nawet jeśli umowa przewidywałaby daleko idące wyłączenia odpowiedzialności stron. Nieważne jest bowiem zastrzeżenie, iż dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę, którą może wyrządzić wierzycielowi umyślnie.

Siła Wyższa w praktyce

Do Polskiego Związku Pracodawców Budownictwa (PZPB) docierają sygnały o kwestionowaniu przez inwestorów publicznych okoliczności wystąpienia w Polsce wirusa SARS-CoV-2 jako przypadku działania Siły Wyższej. W związku z tym, 7 maja 2020 PZPB skierował do wicepremierów Jadwigi Emilewicz (minister gospodarki) i Jacka Sasina (minister aktywów państwowych) pismo z prośbą o jednoznaczną interpretację prawną i podjęcie działań w celu przywrócenia równowagi prawnej i współmiernego rozkładu ryzyka podczas realizacji inwestycji w okolicznościach narastania zagrożenia epidemiologicznego oraz jego obecnych i dalszych, odłożonych w czasie skutków w budownictwie. PZPB zwrócił się z wnioskiem o podjęcie niezbędnych działań, w tym wydanie opinii czy też rekomendacji dotyczących inwestorów z udziałem właścicielskim Skarbu Państwa, w zakresie uznawania koronawirusa w budownictwie jako przypadku Siły Wyższej.

Ustawa z 31 marca 2020 o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, przewiduje szczególne uregulowania dotyczące umów w sprawie zamówienia publicznego w rozumieniu ustawy z 29 stycznia 2004 Prawo zamówień publicznych. Ustawa ta wprowadziła m.in. możliwość zmiany umowy o roboty budowlane w sytuacji, gdy Zamawiający w uzgodnieniu z Wykonawcą ustali, że okoliczności związane z wystąpieniem COVID-19 mogą wpłynąć lub wpływają na należyte wykonanie umowy. Wzajemne ustalenia w szczególności mogą dotyczyć zmiany terminu wykonania umowy lub jej części, czasowego zawieszenia wykonywania umowy lub jej części, zmiany sposobu wykonywania umowy lub zmiany zakresu wzajemnych świadczeń. Ponadto powyższa regulacja ustawowa wprowadziła ograniczenia w zakresie odpowiedzialności z tytułu naruszenia dyscypliny finansów publicznych, w przypadku zaistnienia zmian umowy o zamówienie publiczne wywołanych koniecznością przewidzianą mocą tej ustawy. Nie są to rozwiązania idealne – brakuje chociażby obowiązku zmiany umowy o zamówienie publiczne wobec wystąpienia epidemii.

Poza sferą zamówień publicznych, PZPB dostrzega znaczny zakres relacji nieobjętych powyższymi regulacjami ustawowymi. Brak stosowania przepisów ustawy o zamówieniach publicznych do szeregu zamówień udzielanych przez spółki Skarbu Państwa powoduje brak możliwości odnoszenia się do powyższych regulacji w rozmowach z inwestorami, którzy są de facto inwestorami publicznymi. Nie ma przy tym podstaw, aby to samo zjawisko epidemii, na tym samym obszarze, było interpretowane przez inwestorów odmiennie w zależności od rodzaju kontraktu (źródeł finansowania).

Fakt występowania Siły Wyższej wywołanej epidemią nie powinien podlegać kwestionowaniu, skoro znalazł on swoje odzwierciedlenie w akcie rangi ustawy i legł u podstaw uregulowań szczególnych w odniesieniu do zamawiających działających w reżimie prawa zamówień publicznych. Niestety, niektórzy inwestorzy kwestionują zaistniałą sytuację jako przypadek Siły Wyższej, odrzucając jednocześnie zgłoszenia wykonawców w tym zakresie.

A przecież okoliczności, które należy rozpatrywać jako skutki epidemii, a których charakteru, przebiegu i skutków nie można obecnie dokładnie przewidzieć, spełniają w całej rozciągłości kryteria Siły Wyższej, zarówno w rozumieniu orzecznictwa jak i w rozumieniu kontraktowym (tam, gdzie umowa zawierała postanowienia dotyczące Siły Wyższej).

Nie ulega wątpliwości, że epidemia jest zdarzeniem czy też okolicznością zewnętrzną, niezależną od stron umów, niemożliwą do przewidzenia, której skutkom nie można zapobiec. Wobec tego, epidemia oraz jej obecne i przyszłe skutki nie powinny być kwestionowane jako działanie Siły Wyższej przez żadnego z uczestników obrotu gospodarczego. Ustalenia pomiędzy inwestorem a wykonawcą powinny ograniczać się do wykazania konkretnych, mierzalnych skutków wystąpienia Siły Wyższej, a nie do dyskusji czy w ogóle obecna sytuacja nosi jej znamiona.

Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.
Czytaj więcej