Pierwsza pomoc w halach przemysłowych – jak zorganizować punkty ratunkowe?

Znaczenie systemu ochrony pracy w zakładzie

Podstawowym założeniem systemu ochrony pracy, czy to w obszarze bezpieczeństwa i higieny pracy czy też ochrony przeciwpożarowej, jest takie organizowanie czynności zawodowych, aby skutecznie niwelować zagrożenia i zapobiegać powstawaniu zdarzeń niepożądanych w postaci wypadków, pożarów czy innych incydentów. Niemniej w każdym obszarze tematycznym dotyczącym funkcjonowania zakładu pracy konieczne jest także zapewnienie rozwiązań, które w razie wystąpienia zdarzenia niekorzystnego pozwolą szybko i prawidłowo zareagować i udzielić niezbędnej pomocy osobom poszkodowanym lub zabezpieczyć otoczenie przed dalszym postępowaniem negatywnych skutków. Przykładem takich rozwiązań są m.in. systemy ewakuacyjne stosowane przy pracach szczególnie niebezpiecznych, aparaty ucieczkowe, urządzenia przeciwpożarowe.

Podobna cecha dotyczy wewnętrznego systemu pierwszej pomocy, który powinien obowiązkowo funkcjonować w każdym zakładzie pracy, ale jednocześnie, powinien być właściwie dostosowany do charakteru prowadzonej działalności oraz prawidłowo utrzymywany.

Obowiązki pracodawcy w zakresie pierwszej pomocy

Zgodnie z § 44 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26.09.1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. 2003, nr 169, poz. 1650), a także na podstawie art. 2091 § 1 Ustawy Kodeks Pracy (t.j. Dz. U. 2025, poz. 277, 807, 1423) pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom sprawnie funkcjonujący system pierwszej pomocy w razie wypadku oraz środki do udzielania pierwszej pomocy.

Przepis ten precyzuje w dalszej treści, aby punkty pierwszej pomocy zostały zorganizowane w obszarach, gdzie wykonywane są prace o wysokim potencjale ryzyka wypadku lub też możliwy jest kontakt z parami, gazami lub pyłami substancji działających toksycznie. Apteczki pierwszej pomocy natomiast, zgodnie z treścią przepisu, należy lokalizować w poszczególnych wydziałach zakładu pracy.

Lokalizacja punktów pierwszej pomocy w halach przemysłowych

W przypadku zakładów pracy o prostej strukturze operacyjnej ww. wymaganie nie powinno stanowić problemu. Inaczej wygląda jednak sytuacja w miejscach, gdzie prowadzone są złożone procesy pracy, jak również w zakładach w których znajdziemy szeroki wachlarz pomieszczeń o różnym przeznaczeniu i dostępie.

Zakłady logistyczne czy hale przemysłowe są przykładem lokalizacji, w których z reguły użytkowana jest bardzo duża powierzchnia, która nie zawsze jest podzielona bezpośrednio na odrębne wydziały czy sekcje. Stan ten sprawia, iż dla potrzeb prawidłowego rozmieszczenia apteczek należy przyjąć także inne kryteria, związane bezpośrednio m.in. z realizowanym procesem pracy, komunikacją wewnętrzną czy liczbą osób na zmianach roboczych.

Polecamy:

• Jak AI, CCTV i kontrola dostępu wspierają bezpieczeństwo logistyki w okresie wzmożonego ruchu?
• Zagrożenia biologiczne i chemiczne w przemyśle: identyfikacja i prewencja

Mając powyższe na uwadze należy dokonać takiego wyboru miejsc lokalizacji apteczek, aby dostęp do nich był zapewniony w każdym momencie działania zakładu (również w porze nocnej jeżeli prowadzone są wówczas prace), a także nie narażał na dodatkowe ryzyko osób, które będą starały się do nich dostać w sytuacji awaryjnej.

Dobrym przykładem takich lokalizacji mogą być pomieszczenia biurowe osób kierujących zmianą roboczą, pomieszczenia socjalne dla pracowników, ogólnodostępne strefy informacyjne na halach przemysłowych, a także otoczenie wyodrębnionych stanowisk pracy (np. przy strefach sterowania systemami transportowymi, przy wybranych rampach załadunkowych).

Z kolei za rozwiązania niewłaściwe należy uznać sytuowanie apteczek np. w obrębie gniazd regałów wysokiego składowania czy też w pomieszczeniach technicznych o ograniczonym dostępie osób.

W przypadku obiektów o dużej powierzchni użytkowej, a także w sytuacjach występowania w hali przemysłowej stałego wyposażenia roboczego w postaci m.in. regałów wysokiego składowania, stacjonarnych urządzeń transportowych lub produkcyjnych, jak również obecności rozproszonych stanowisk pracy, zasadne będzie zwiększenie liczby punktów pierwszej pomocy lub apteczek.

Dobrą praktyką w tym względzie jest także korzystanie z apteczek przenośnych (w formie walizki), dzięki czemu możliwe będzie dostarczenie niezbędnego wyposażenia ratunkowego do miejsca, w którym znajduje się osoba poszkodowana. Z uwagi na brak w przepisach prawa bezpośrednich wytycznych w jakiej odległości od siebie lub od stanowisk pracy należy sytuować apteczki, racjonalne wydaje się ustalenie ich dostępności pod kątem liczby osób mogących z nich skorzystać. Właściwym założeniem będzie ustalenie dostępności jednej apteczki na ok 20 - 30 osób. Pamiętajmy, że decyzję w tym zakresie podejmuje pracodawca, jednak wymagane jest, aby została ona wydana w porozumieniu z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, a także aby w takim procesie mogły wypowiedzieć się także osoby korzystające z danego otoczenia i znające jego specyfikę.

Polecamy:

• Nowoczesna ochrona perymetryczna – jak skutecznie chronić teren zakładu przemysłowego?
• Bezpieczne buty robocze – wymagania, oznaczenia i właściwości techniczne

Instrukcje udzielania pierwszej pomocy – zasady i czytelność

Niezależnie od ustalonej liczby i lokalizacji ważne jest, aby punkty pierwszej pomocy oraz miejsca wyposażone w apteczki były łatwo i szybko dostępne, nie znajdowały się w obszarze bezpośredniego działania urządzeń transportowych lub innych urządzeń technicznych, a także miały właściwe oznakowanie (zgodnie z wymaganiami Polskiej Normy) zapewniające widoczność tych miejsc również z dalszej odległości.

Konieczne jest także umieszczenie w tych miejscach instrukcji udzielania pierwszej pomocy. Ważne aby instrukcja była widoczna i łatwo dostępna – może być umieszczona np. na ścianie lub tablicy przy apteczce. Dobrym rozwiązaniem jest jednak umieszczenie instrukcji bezpośrednio w środku apteczki (szczególnie jeśli korzystamy z apteczek przenośnych) dzięki czemu mamy pewność, że osoby udzielające pomocy będą miały cały czas pod ręką wytyczne do postępowania w danej sytuacji. Należy jednak zwrócić uwagę, aby instrukcja udzielania pomocy była w pełni czytelna dla osób mogących z niej korzystać (konieczne może być zapewnienie również innej wersji językowej), a także swoim zakresem pozostawała dopasowana do charakteru możliwych do wystąpienia sytuacji.

Treść zawarta w instrukcji może przedstawiać sposób postępowania w formie opisowej, jednak bardziej skutecznym i funkcjonalnym wydaje się przedstawienie informacji w formie punktów – w sytuacji stresowej jaką bez wątpienia jest moment udzielania pomocy poszkodowanemu jest to rozwiązanie bardziej czytelne i łatwiejsze do wykorzystania. 

Polecamy:

• Ochrona przed zanieczyszczeniami w procesach produkcji i pakowania – skuteczne rozwiązania techniczne
• Dlaczego mycie hal to nie tylko kwestia estetyki? Jak skutecznie czyścić hale przemysłowe?

Pierwsza pomoc w wybranych sytuacjach wypadkowych

Zasady udzielania pierwszej pomocy w przypadku złamania kończyny górnej:

1. Jeśli to możliwe, przejść z poszkodowanym w miejsce wyznaczone do udzielania pomocy lub inne miejsce zapewniające bezpieczeństwo dla poszkodowanego i ratownika.
2. Jeżeli nie jest możliwa zmiana lokalizacji, zabezpieczyć otoczenie poszkodowanego i ratownika przed zagrożeniem ze strony maszyn, urządzeń lub innych elementów środowiska pracy.
3. Zebrać od poszkodowanego informację odnośnie dolegliwości bólowych i ocenić zakres możliwego ułożenia kończyny. Wybrać położenie (pozycję) kończyny powodujące jak najmniejsze obciążenie bólowe dla poszkodowanego.
4. Unieruchomić kończynę w sposób trwały przy zastosowaniu opasek elastycznych. Jeśli to konieczne, wspomóc unieruchomienie kończyny poprzez zastosowanie chusty trójkątnej (w celu podparcia).
5. Jeśli stan poszkodowanego pozwala, skierować go wraz z wyznaczonym pracownikiem lub osobą wskazaną do zawiadomienia do placówki medycznej celem wykonania szczegółowych badań. 
6. Jeśli stan poszkodowanego nie pozwala na samodzielne przemieszczanie się, zapewnić mu miejsce do odpoczynku i oczekiwania na służby ratunkowe. Nie pozostawiać osoby poszkodowanej samej. 

Zasady udzielania pierwszej pomocy w przypadku oparzenia termicznego:

1. Zidentyfikować czynnik powodujący oparzenie i zatrzymać jego bezpośrednie oddziaływanie, np. wyłączyć instalację lub urządzenie, odstawić obsługiwane materiały lub sprzęt (pojemniki) w miejsce nie stanowiące zagrożenia.
2. Z miejsca oparzenia niezwłocznie usunąć ubranie, biżuterię, zegarek itp. Wykonać, jeśli sytuacja nie sprawia dodatkowego bólu dla poszkodowanego. W sytuacji sklejenia odzieży z raną nie usuwać na siłę.
3. Chłodzić miejsce oparzenia bieżącą wodą przez co najmniej kilka minut. Stosować wodę chłodną, umiarkowaną (nie lodowatą).
4. Jeśli to możliwe, zastosować żelowe opatrunki chłodzące (postępować zgodnie z instrukcja stosowania środka).
5. W sytuacji braku stosowania opatrunku żelowego zabezpieczyć miejsce oparzenia jałowym kompresem gazowym (suchym). Nie stosować opatrunku uciskowego.
6. Nie przebijać pęcherzy, nie ściągać skóry z miejsca oparzenia.
7. W przypadku oparzeń głębokich lub bardzo rozległych (plecy, klatka piersiowa) niezwłocznie zawiadomić służby ratunkowe i postępować zgodnie ze wskazaniami dyspozytora.

Wyposażenie punktów pierwszej pomocy i apteczek

W bezpośrednim porozumieniu z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę nad zakładem pracy powinna zostać podjęta także decyzja o charakterze wyposażenia punktów pierwszej pomocy i apteczek. Przepisy prawa w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy ponownie nie określają wprost wykazu środków i materiałów opatrunkowych, które należy zapewnić na potrzeby zakładu pracy.

Możemy się jednak spotkać w tym względzie z sugestiami, aby apteczki zostały wyposażone zgodnie ze standardem określonym w tzw. DIN 13164 lub DIN 13157. Pamiętajmy, że są to normy Niemieckiego Instytutu Normalizacyjnego i ich stosowanie w Polsce nie jest obowiązkowe. Obydwie normy wskazują jednak zakres oraz ilości wyposażenia ratunkowego i mogą być formą pomocy przy ustalaniu składu apteczki dedykowanego dla naszego zakładu pracy. Jednocześnie korzystanie z gotowych wkładów do uzupełniania apteczek, przygotowanych wedle ww. wytycznych, może być ułatwieniem w procesie docelowego nadzoru nad aktualnym stanem wyposażenia systemu pierwszej pomocy.

Docelowy rodzaj oraz ilość środków opatrunkowych tj. opaski dziane lub elastyczne, plastry z opatrunkiem lub bez, jałowe gazy, kompresy, chusty trójkątne itp., tak samo jak zakres oraz typ wyposażenia dodatkowego w postaci m.in. rękawiczek ochronnych, nożyczek, ustników czy masek do wykonywania oddechów zastępczych powinny być dostosowane do charakteru możliwych do powstania zdarzeń wypadkowych, a także liczby osób obecnych na zmianie roboczej.

Niezależnie od specyfiki zakładu pracy, w skład apteczek pierwszej pomocy nie powinny jednak wchodzić produkty lecznicze tj. lekarstwa, krople, środki farmakologiczne czy inne płyny lecznicze, a nawet zwykłe tabletki przeciwbólowe. Pamiętajmy, że podczas udzielania pierwszej pomocy podawanie tego typu środków przez osoby nieuprawnione może spowodować dodatkowe zagrożenie dla osoby poszkodowanej. Z tego względu, a także ze zwykłej ostrożności i w celu zapobiegania nieprzewidzianym zachowaniom ludzkim, przyjętą praktyką jest niewyposażanie ogólnodostępnych punktów pierwszej pomocy w tego typu produkty.

Wyjątkiem będą tutaj jedynie środki, takie jak np. sól fizjologiczna czy spraye do oczyszczania ran (bardziej właściwe od zwykłej wody utlenionej z uwagi na dłuższy termin przydatności do stosowania), jak również gotowe myjki lub płuczki do oczu, których zastosowanie będzie zasadne w każdym miejscu pracy, w którym możemy mieć do czynienia z powstawaniem pyłu, występowaniem odprysków materiałów oraz tam, gdzie stosowane są preparaty i substancje chemiczne.

Znaczenie defibrylatorów AED w zakładzie pracy

Szczególnym elementem wyposażenia systemu pierwszej pomocy są także urządzenia specjalistyczne, z których najbardziej właściwym i coraz bardziej powszechnym w stosowaniu stają się defibrylatory automatyczne (AED). W chwili obecnej należy przyjąć, że dostępność takiego urządzenia w dużym zakładzie pracy, a także w miejscach gdzie generowany jest duży ruch osobowy  (m.in. w halach przemysłowych czy produkcyjnych, gdzie poza pracownikami obecni się również dostawcy, kierowcy oraz inni użytkownicy zewnętrzni) powinno być standardem. Pod kątem dostępności AED należy lokalizować w miejscu największego ruchu osobowego, a jednocześnie najbardziej rozpoznawalnych i dostępnych, np. w strefach wejściowych do budynku czy przy pomieszczeniach socjalnych lub biurowych (ze stałą obsługą).

Osoby wyznaczone do udzielania pierwszej pomocy i ich rola

Zgodnie z art. 2091 § 1 ust. 2 Ustawy Kodeks Pracy (t.j. Dz. U. 2025, poz. 277, 807, 1423) pracodawca jest zobowiązany do wyznaczenia osób do udzielania pierwszej pomocy, a ich liczba oraz przygotowanie merytoryczne powinny uwzględniać rodzaj i poziom występujących w zakładzie zagrożeń. Jednocześnie w myśl ogólnych przepisów w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy te osoby powinny odpowiadać za obsługę punktów pierwszej pomocy i apteczek obecnych na terenie zakładu. Wymaganie to jest właściwe ze względów organizacyjnych, gdyż proces reagowania w sytuacji wypadkowej wymaga podejmowania działań w sposób świadomy, szybki i konkretny. Zapewnienie w organizacji obecności na każdej zmianie roboczej osoby lub osób (w zależności od liczebności załogi) dedykowanych do podejmowania tych czynności w zdecydowany sposób usprawnia proces udzielania pomocy osobie poszkodowanej, a także gwarantuje jego właściwy poziom.

Nie zapominajmy jednak, że w myśl art. 162 Kodeksu karnego (t.j. Dz. U. 2025, poz. 383) nieudzielenie pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, w sytuacji kiedy samemu nie jesteśmy narażeni na to niebezpieczeństwo oraz w warunkach, w których nie jest wymagane prowadzenie specjalistycznych zabiegów lub procedur medycznych, jest traktowane jako przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3. W związku z powyższym nie należy identyfikować osób wyznaczonych przez pracodawcę jako jedynych właściwych osób do podejmowania działań w zakresie udzielania pomocy poszkodowanym. Ten obowiązek dotyczy wszystkich osób obecnych w danym otoczeniu.

Nie jest też bezpośrednio wymagane, aby osoby wyznaczone, jak również pozostali pracownicy byli poddawani specjalistycznym szkoleniom w zakresie postępowania związanego z udzielaniem pomocy. Zasadnym będzie jednak prowadzenie tego typu szkoleń dla pracowników oraz regularne przypominanie zasad postępowania (np. co 2 lata poprzez szkolenia uzupełniające), gdyż pozwoli to zapewnić większą wiedzę w tym zakresie, a także utrzymać umiejętności wymagane do prawidłowego działania w sytuacji wypadkowej. Specyficzne obszary pracy, takie jak m.in. hale przemysłowe, gdzie nierzadko prowadzone są czynności związane np. z ryzykiem upadku z wysokości, kontaktu z ruchomymi elementami czy potrąceniem przez poruszający się pojazd, to miejsca w których zakres kompetencji związanych z udzielaniem pierwszej pomocy powinien być odpowiednio szerszy i dostoswany do tego rodzaju zdarzeń.               

Szkolenia i utrzymanie sprawności systemu pierwszej pomocy

Sprawny system pierwszej pomocy w zakładzie pracy to odpowiednie wyposażenie, właściwa organizacja jak również świadomy zespół pracowników, którzy odpowiadają nie tylko za bezpośrednie reagowanie w sytuacji zdarzenia wypadkowego ale również utrzymanie sprawności tego systemu i jego bieżącą dostępność. Wprowadzenie zasady regularnych przeglądów stanu wyposażenia apteczek podczas audytów wewnętrznych, ujęcie tematyki udzielania pierwszej pomocy w zakresie szkoleń dla pracowników, a także bieżąca komunikacja dotycząca zapobiegania wypadkom i działania profilaktyczne w tym zakresie są elementami, które niezależnie od wymagań formalnych powinny być realizowane w każdym zakładzie pracy.

• Przejdź do galerii: Jak zapewnić prawidłowe oświetlenie hali do pracy z wózkami widłowymi?