Program „Czyste powietrze” krytykowany za nieskuteczność. Minister środowiska dementuje utratę finansowania dla Programu „Czyste powietrze”

2019-07-08 17:13 Marek Wielgo / mczechowska
termomodernizacja dom ocieplenie optolith
Autor: Hufgard Optolith

Ogłoszony pod koniec roku 2018 rządowy program „Czyste powietrze”, jako narzędzie walki ze smogiem, był zapowiedzią przede wszystkim szybkiej likwidacji starych kotłów grzewczych, miał zachęcać do kompleksowej termomodernizacji domów. Realizacja programu „Czyste powietrze” nie przynosi chyba oczekiwanych efektów, a media i eksperci donoszą o groźbie utraty dofinansowania programu ze środków Unii Europejskiej. Minister środowiska uspokaja, że wszystko odbywa się zgodnie z harmonogramem.

Artykuł jest częścią akcji specjalnej TERMOMODERNIZACJA, w której przekonujemy, jak ważne jest kompleksowe do niej podejście.

Program "Czyste powietrze" obowiązuje od 19 września 2018 r.  Jego celem jest walka z największymi trucicielami powietrza, jakim są są domy jednorodzinne, a ściślej wykorzystywane do ich ogrzewania przestarzałe kotły na paliwa stałe i piece. Dzięki programowi „Czyste powietrze”, na który rząd zamierza przeznaczyć w ciągu 10 lat 103 mld zł, ten stan ma ulec radykalnej poprawie.

W artykule:

Program „Czyste powietrze” zagrożony?

Budżet programu „Czyste powietrze” jest szacowany na ok. 103 mld złotych, a środki w dużej części mają pochodzić z Unii Euroepjskiej. Jak przypominają eksperci, Komisja Europejska miała zastrzeżenia do naszego programu, najwięcej uwag było do możliwości finansowania kotłów na węgiel. Ponadto stwierdzono w UE, że dystrybucja pomocy na inwestycje poprzez 16 wojewódzkich oddziałów Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej będzie niewydolny wobec potrzeb. Zakładano, że rocznie powinno się podpisywać ok. 400 tys. umów. A jak podaje Ministerstwo Środowiska, do 28 czerwca 2019 liczba złożonych wniosków wyniosła ok. 64 tys. na łączną kwotę 1,5 mld zł i podjęto blisko 26 tys. decyzji o udzieleniu finansowania. Wartość podpisanych umów opiewa na 300 mln.  

Komisja Europejska przekazała Polsce swoje uwagi i prosiła o ustosunkowanie się do nich w terminie do 21 czerwca 2019. To nie nastąpiło i wzbudziło od razu komentarze o możliwości utraty unijnego finansowania w wysokości nawet 6-8 mld euro za niedopełnienie formalności. A sprawa jest poważna, gdyż Polska jest bardzo zacofana we wdrażaniu nowoczesnych systemów ogrzewania, ciężko przebija się do społeczeństwa wiedza o zaletach kompleksowej termomodernizacji.      

- Decydując się na udział w programie warto pamiętać, że najlepszy efekt osiągniemy poprzedzając wymianę źródła ciepła kompleksową termomodernizacją budynku. Jeśli z jakiś względów zapadnie decyzja jedynie o wymianie kotła, konieczne jest uwzględnienie w inwestycji modernizacji systemu ogrzewania i dodania funkcji regulacji temperatury w każdym pomieszczeniu, co pomoże uniknąć wzrostu kosztów ogrzewania – przypomina przy okazji opiniowania programu „Czyste powietrze” Aleksandra Stępniak, konsultant efektywności energetycznej Danfoss Poland.

Fundacja ClientEarth Prawnicy dla Ziemi wręcz twierdzi: rządowy program „Czyste Powietrze” nie działa, a Polsce grożą kary za smog. Komisja Europejska niedawno wyraziła zaniepokojenie niską skutecznością naszego programu „Czyste Powietrze”, a także niewielką liczbą zatwierdzonych wniosków, co powoduje, iż program nie kwalifikuje się do objęcia wsparciem z Funduszu Spójności.

- Zamiast otrzymać sięgające miliardów złotych unijne wsparcie na walkę ze smogiem, powraca realna groźba milionowych kar za brak skutecznych działań na rzecz poprawy jakości powietrza. Taki może być efekt niedziałającego programu „Czyste Powietrze”, który dodatkowo promuje nieekologiczne i nieefektywne rozwiązania, jak wymiana pieców opalanych węglem na inne piece opalane węglem. Komisja Europejska doskonale wie, że to spalanie węgla jest główną przyczyną smogu w Polsce – komentuje Agnieszka Warso-Buchanan, radczyni prawna Fundacji ClientEarth Prawnicy dla Ziemi. Przewidziana w rządowym programie wymiana pieców węglowych na węglowe nie tylko na kolejne lata zwiąże obywateli z przestarzałą technologią, będzie miała też wątpliwy wpływ na zmniejszenie smogu. Dodatkowo wzmocni negatywny efekt klimatyczny w postaci wysokiej emisji CO2 do atmosfery. Przecież już 22 lutego 2018 roku Trybunał Sprawiedliwości UE uznał, że Polska złamała prawo unijne dopuszczając do nadmiernych wieloletnich przekroczeń stężeń pyłu zawieszonego PM10 w powietrzu. Wcześniej podobny wyrok w Unii Europejskiej dostała tylko Bułgaria. Do nałożenia kar dochodzi jednak dopiero po kolejnym procesie sądowym. Takiego wniosku jeszcze nie było, ale jak uważa Fundacja ClientEarth Prawnicy dla Ziemi, jesteśmy na dobrej drodze by to nastąpiło.

Szacunki Fundacji wskazują, że w przypadku Polski kara okresowa może wynieść od 5215 do 315 000 euro za każdy dzień naruszenia, a kara w postaci ryczałtu od 4 300 000 do 50 034 200 euro (zakładając, że od pierwszego do drugiego wyroku upływają cztery lata, a naruszenie trwa dalej). Słaba efektywność programu „Czyste powietrze” nie poprawia polskiej pozycji w negocjacjach z UE.

Minister środowiska o programie „Czyste Powietrze”

Ponieważ zrobiło się głośno w mediach o programie „Czyste powietrze” na konferencji 2 lipca 2019, minister środowiska Henryk Kowalczyk polemizował z „nieprawdziwymi kwestiami”, o których donoszą media. Przede wszystkim uspokajał, że informacje na temat zagrożenia utraty finansowania programu „Czyste Powietrze” są nieuzasadnione. Resort środowiska jest w stałym kontakcie z Komisją Europejską i Bankiem Światowym, zaplanowane są rozmowy nt. finansowania. Program wchodzi aktualnie w kolejne fazy modyfikacji. Resortowi zależy przede wszystkim na zwiększeniu jego efektywności. Od lipca gminy zostają włączone do programu  „Czyste Powietrze” w ramach pilotażu.

- Do tej pory zgłosiło się ponad 600 samorządów. Zadeklarowaliśmy Komisji Europejskiej, że sieć dystrybucji w ramach programu zostanie poszerzona i właśnie to czynimy – mówił minister Henryk Kowalczyk. Gminy mogą teraz  przyjmować wnioski, mają pomagać w ich wypełnianiu. Ministerstwo ponadto przewiduje uproszczenie wniosku oraz procedury jego weryfikacji, co powinno dać efekt ponad 100 tys. wniosków do końca roku 2019 (nie jest to jednoznaczne z udzieleniem finansowania przypomina redakcja).

Minister przypomniał też o uldze podatkowej na termomodernizację i wymianę pieców. Dokładna liczba osób, które z tej ulgi skorzystają w roku 2019 będzie znana na koniec kwietnia 2020 po rozliczeniu PIT.

Kto skorzysta z programu „Czyste powietrze”?

Ministerstwo Środowiska poinformowało, że do końca 2018 r. złożono ponad 25 tys. wniosków o pomoc finansową na termomodernizację domów w ramach programu „Czyste powietrze”. Jego beneficjentami mogą być nie tylko osoby fizyczne będące właścicielami i współwłaścicielami domu jednorodzinnego lub wydzielonego w takim domu lokalu mieszkalnego z wyodrębnioną księgą wieczystą, ale także ci, którzy uzyskali zgodę na rozpoczęcie budowy domu jednorodzinnego i budynek ten nie został jeszcze przekazany lub zgłoszony do użytkowania. To ważne, bo program „Czyste powietrze” w pierwotnym kształcie miał obejmować wyłącznie domy już istniejące, a ściślej wymianę w nich starych kotłów i pieców opalanych węglem na: węzły cieplne, kotły na paliwo stałe (węgiel lub biomasa), systemy ogrzewania elektrycznego, gazowe kotły kondensacyjne i pompy ciepła.

Zakres przedsięwzięcia może obejmować ocieplenie budynku i zastosowanie odnawialnych źródeł energii cieplnej i elektrycznej, tj. kolektorów słonecznych i instalacji fotowoltaicznej, czyli domowej elektrowni słonecznej. W przypadku domów, które dopiero powstaną, inwestorzy mogą starać o wsparcie na zakup i montaż źródła ciepła spełniającego powyższe wymagania programu.

Jaka dotacja w programie „Czyste powietrze”?

Forma i wysokość wsparcia termomodernizacji domu w programie "Czyste powietrze" zależą od wysokości miesięcznego dochodu na osobę w gospodarstwie domowym wnioskodawcy (właściciela domu). Dodajmy, że – jak wyjaśnia Ministerstwo Środowiska – dochód ma być liczony zgodnie z metodyką opisaną w instrukcji do wypełnienia wniosku o dofinansowanie (w oparciu o zasady programu „Rodzina 500 plus”).

Najkorzystniejsza dla właścicieli domów jest bezzwrotna dotacja (rząd chce przeznaczyć na ten cel aż 63,3 mld zł). Jednak dopiero od 2019 nie jest ona traktowana jako dochód podlegający opodatkowaniu (zwolnienie z podatku znalazło się w ustawie, która wprowadziła podatkową  ulgę termomodernizacyjną). Program "Czyste powietrze" zakłada, że wspierane dopłatą są przedsięwzięcia o wartości co najmniej 7 tys. zł. Dotacja nie może przekraczać 90% tzw. kosztów kwalifikowanych do 53 tys. zł. Jeśli ktoś wyda na termomodernizację budynku więcej, większej dotacji nie dostanie. Może natomiast starać się o preferencyjną pożyczkę na sfinansowanie dodatkowych kosztów.

Dodajmy, że maksymalną dotację (90%) dostaną gospodarstwa domowe, w których miesięczny dochód na osobę nie przekracza 600 zł. Jednak wraz ze wzrostem dochodu dotacja topnieje. I tak, w przypadku dochodu powyżej 1,6 tys. zł na osobę sięgała ona już tylko 30% kosztów kwalifikowanych.

 Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wznowił 21 stycznia 2019  nabór wniosków o dotację  w programie „Czyste powietrze”. Przerwa w naborze wniosków miała charakter przejściowy i wynikała z wejścia w życie ustawy wprowadzającej termomodernizacyjną ulgę podatkową oraz dostosowaniem systemu informatycznego.

W czasie konferencji, która odbyła się 17 stycznia, minister środowiska Henryk Kowalczyk wyjaśnił, że przerwa wynikała z wejścia w życie ustawy wprowadzającej podatkową ulgę termomodernizacyjną oraz dostosowaniem systemu informatycznego. W efekcie NFOŚiGW zmodyfikował regulamin programu „Czyste powietrze" w części dotyczącej dopłat dla właścicieli domów osiągających dochód powyżej 1,6 tys. zł na osobę.

Jeśli roczny dochód takiego gospodarstwa domowego nie przekracza 85,5 tys. zł, dopłata do termomodernizacji wynosi 18% tzw. kosztów kwalifikowanych do 53 tys. zł. Natomiast przy dochodzie wyższym, ale nie przekraczającym 125,5 tys. zł, dopłata wynosi 15%. Ci którzy mają jeszcze wyższe zarobki dopłaty w programie "Czyste powietrze" nie dostaną. Tym gospodarstwom domowy pozostaje możliwość skorzystania z ulgi termomodernizacyjnej.

wymiana okien
Autor: A. Szandomirski Okna zamontowane w ramach programu „Czyste powietrze” powinny być fabrycznie nowe oraz spełniać wymogi określone w warunkach technicznych, co oznacza, że ich współczynnik przenikania ciepła w przegrodach zewnętrznych powinien wynosić nie więcej niż 0,9 W/(m2K).

Jaka dotacja w zależności od wysokości dochodu - dla tych, którzy nie mogą skorzystać z podatkowej ulgi termomodernizacyjnej, bo nie podlegają opodatkowaniu PIT lub budują domy jednorodzinne

grupa miesięczny dochód na osobę (w zł) dotacja (% kosztów kwalifikowanych )
I do 600 do 90%
II 601-800 do 80%
III 801 -1000 do 70%
IV 1001 - 1200 do 60%
V 1201 - 1400 do 50%
VI 1401 - 1600 do 40%
VII powyżej 1600 do 30%

Źródło: Ministerstwo Środowiska

Jaka dotacja w zależności od wysokości dochodu - dla tych, którzy skorzystają również z podatkowej ulgi termomodernizacyjnej

grupa miesięczny dochód na osobę (w zł) dotacja (% kosztów kwalifikowanych ) roczny dochód wnioskodawcy
I do 600 do 90% nie dotyczy
II 601-800 do 80% nie dotyczy
III 801 -1000 do 67% nie dotyczy
IV 1001 - 1200 do 55% nie dotyczy
V 1201 - 1400 do 43% nie dotyczy
VI 1401 - 1600 do 30% nie dotyczy
VII powyżej 1600 do 18% do 85528
VII powyżej 1600 do 15% od 85529 do 125528
VII powyżej 1600 0% powyżej 125528

Źródło: Ministerstwo Środowiska

Wygląda też na to, że warto się pospieszyć. Min. Kowalczyk przyznał, że w przyszłości rząd zmodyfikuje program „Czyste powietrze". Nie można wykluczyć, że te zmiany nie będą korzystne dla jego potencjalnych beneficjentów. Chodzi o pieniądze. Min. Kowalczyk zapewnia, że nikt kto spełni warunki programu "Czyste powietrze" nie zostanie odprawiony z kwitkiem. Jednak nie wiadomo czy Unia Europejska zgodzi się dokładać do przedsięwzięcia, które zakłada dotowanie kotłów na paliwa stałe (węgiel, biomasę), na co liczy rząd.

Prezes NFOŚiGW Kazimierz Kujda poinformował, że największe zainteresowanie programem "Czyste powietrze" jest na Śląsku i Mazowszu, gdzie złożono odpowiednio – ponad 3,5 tys. oraz ponad 2,3 tys. wniosków o dopłatę. Do 17 stycznia 2019 podpisano przeszło 100 umów na kwotę ponad 1 mln zł dofinansowania.

Jakie wydatki w programie „Czyste powietrze”?

Ministerstwo Środowiska zastrzega, że dopłaci do inwestycji tylko wtedy, gdy wydatki inwestora nie przekroczą określonego pułapu (kosztów kwalifikowanych). Np. maksymalnie 1 tys. zł może kosztować audyt energetyczny budynku. Podobnie jak dokumentacja projektowa związana z modernizacją, przebudową dachu (części konstrukcyjnych dachu) wraz z ociepleniem oraz dokumentacja projektowa modernizacji instalacji wewnętrznych oraz wymiany źródła ciepła.

Montaż paneli fotowoltaicznych
Autor: D. Pantera Mocowanie w górnej cześci panelu nie jest optymalne, co osłabia jego wytrzymałość - istnieje ryzyko uszkodzenia podczas obfitych opadów śniegu

Ministerstwo podaje też przykładowe maksymalne stawki jednostkowe innych pozycji, które obejmie wsparcie w programie „Czyste powietrze”:

  • ocieplenie przegród budowlanych oraz uzasadnione prace towarzyszące do 150 zł za m²;
  • wymiana stolarki zewnętrznej w tym: okien, okien połaciowych, drzwi balkonowych, powierzchni przezroczystych nieotwieralnych do 700 zł za m²;
  • wymiana drzwi zewnętrznych i bram garażowych do 2 tys. za m²;
  • węzeł cieplny do 10 tys. zł za zestaw;
  • kotły na paliwo stałe (biomasa) wraz z systemem odprowadzania spalin do 20 tys. zł za zestaw;
  • kotły na paliwo stałe (węgiel) wraz z systemem odprowadzania spalin do 10 tys. zł za zestaw;
  • system ogrzewania elektrycznego do 10 tys. zł za zestaw;
  • kotły gazowe kondensacyjne, olejowe, system odprowadzania spalin, zbiornik na gaz/olej do 15 tys. zł za zestaw;
  • powietrzne pompy ciepła do 30 tys. zł za zestaw;
  • pompy ciepła odbierające ciepło z gruntu lub wody do 45 tys. zł za zestaw;
  • instalacje wewnętrzne ogrzewania i ciepłej wody użytkowej do 15 tys. zł za zestaw;
  • wentylacja mechaniczna wraz z odzyskiem ciepła do 10 tys. zł za zestaw;
  • kolektory słoneczne do 8 tys. zł za zestaw;
  • instalacja fotowoltaiczna do 30 tys. zł za zestaw;
  • przyłącza i instalacja wewnętrzna gazowa/olejowa (tylko w przypadku podłączenia nowego źródła) do 5 tys. zł za zestaw;
  • przyłącze cieplne (z wyłączeniem kosztu ponoszonego przez operatora sieci dystrybucyjnej w przypadku mikroinstalacji fotowoltaicznej) do 10 tys. zł za zestaw;
  • przyłącze i instalacje wewnętrzne elektroenergetyczne (z wyłączeniem kosztu ponoszonego przez operatora sieci dystrybucyjnej w przypadku mikroinstalacji fotowoltaicznej) do 8 tys. zł za zestaw.

Pamiętajmy, że okres realizacji przedsięwzięcia nie może przekraczać 24 miesięcy od daty zawarcia umowy o dofinansowanie. Ponadto dofinansowaniu w programie „Czyste powietrze"podlegają przedsięwzięcia rozpoczęte nie wcześniej niż 12 miesięcy przed dniem złożenia wniosku o dofinansowywanie. Data zakończenia realizacji będzie potwierdzona w protokole końcowym.

Gdzie i jak składać wnioski w programie „Czyste powietrze”?

Program „Czyste powietrze” wystartował 19 września 2018 r. Dotacje są udzielane za pośrednictwem 16 Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW), właściwych dla adresu budynku mieszkalnego, który ma być poddany termomodernizacji. Warto śledzić strony ich strony internetowe, bo tam zamieszczane będą terminy składania i rozpatrywania wniosków oraz sposób ich wypełniania (elektronicznie lub papierowo).

Program Czyste powietrze
Autor: Ministerstwo Środowiska Informacji o szczegółach programu "Czyste powietrze udzielają Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Ministerstwo Środowiska radzi zapoznać się ze szczegółami naboru: programem, formularzem wniosku i załącznikami oraz instrukcjami do nich, a także regulaminem naboru. Oczywiście wymagany jest audyt energetyczny, który określi nie tylko zakres i parametry termomodernizacji, ale także wskaże jej optymalny pod względem finansowym wariant. W przypadku niewielkich inwestycji wystarczająca będzie uproszczona analiza energetyczna zweryfikowana przez przedstawiciela WFOŚiGW.

Wnioski w ramach programu „Czyste powietrze” można składać do 30 czerwca 2027 roku. Więcej informacji na stronie Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Wniosek o dofinansowanie należy wypełniać zgodnie z wytycznymi, które poda WFOŚiGW na swojej stronie, w tym listę wymaganych dokumentów, np. potwierdzających dochód. Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku, WFOŚiGW przygotuje umowę. Wcześniej pojawi się przedstawiciel Funduszu, który potwierdzi, czy stan budynku jest zgodny z danymi we wniosku. Dotacja będzie wypłacana w kilku transzach po zrealizowaniu poszczególnych etapów inwestycji. Gdyby jej zakres miał być zmieniony, należy o tym poinformować WFOŚiGW, by mógł zmodyfikować umowę o dofinansowanie. To ważne, bo zakończenie i rozliczenie przedsięwzięcia nastąpi po uzyskaniu pozytywnej oceny przedstawiciela WFOŚiGW. Trzeba się też liczyć z kontrolą w terminie do 3 lat!

Pożyczka w programie „Czyste powietrze”

WFOŚiGW informuje, że na brakującą kwotę, czyli różnicę między kosztami termomodernizacji (także jeśli przekroczą limit 53 tys. zł) a dopłatą, można uzyskać preferencyjną pożyczkę. Jej oprocentowanie jest zmienne, ale nie może przekroczyć stopy WIBOR 3M powiększonej o 70 pkt bazowych, czyli obecnie ok. 2,4% w skali roku. Taka pożyczka może być spłacana nawet przez 15 lat. Przy czym program „Czyste powietrze” dopuszcza karencję w spłacie przez okres realizacji przedsięwzięcia.

Co ważne, można skorzystać tylko z pożyczki bez ubiegania się o dotację. NFOŚiGW informuje, że wyłącznie pożyczką (bez dotacji) można sfinansować zakup i montaż instalacji fotowoltaicznej oraz kolektorów słonecznych.  

Ulga podatkowa w programie „Czyste powietrze”

Trzecią formą wsparcia jest wspomniana podatkowa ulga termomodernizacyjna, adresowana głównie do właścicieli domów o dochodach powyżej 1,6 tys. zł na osobę. Obowiązująca od 2019 r. ulga obejmuje wyłącznie termomodernizację budynków jednorodzinnych, w tym wymianę kotłów na paliwo stałe. W ramach nowej ulgi można odliczyć od dochodu przez trzy lata nawet 53 tys. zł.

Co ważne, gospodarstwa domowe o dochodzie rocznym nie przekraczającym 125,5 tys. zł mogą skorzystać zarówno z dopłaty w programie "Czyste powietrze", jak i podatkowej ulgi termomodernizacyjnej (patrz tabela powyżej).

Przykład 1. Termomodernizacja domu wraz z wymianą kotła grzewczego miałaby kosztować 45 tys. zł. W tym roku właściciel domu występuje o dopłatę, która ze względu na bardzo niski dochód wynosi 90%. Z własnej kieszeni ów inwestor wydałby więc tylko 4,5 tys. zł (lub zaciągnął pożyczkę w tej wysokości). Pomyślał jednak, że jeszcze bardziej zmniejszy swój wydatek, jeśli skorzysta z ulgi podatkowej. W przypadku naszej przykładowej termomodernizacji inwestor mógłby więc pomniejszyć swoją podstawę obliczenia podatku o 4,5 tys. zł (różnica między kosztem termomodernizacji a dopłatą, którą uzyskał od NFOŚiGW). W efekcie nasz inwestor zaoszczędziłby na uldze termomodernizacyjnej dodatkowo 810 zł (rozlicza się według 18-proc. stawki podatku).

Przykład 2. Dochód na osobę w gospodarstwie domowym wynosi 1300 zł. W przypadku inwestycji o wartości 45 tys. zł, dopłata w programie „Czyste powietrze” wyniesie 19350 zł (43% od 45 tys. zł), zaś korzyść z ulgi podatkowej – ok. 4,6 tys. zł (18% od różnicy między kosztem termomodernizacji a dopłatą z NFOŚiGW).

Dopłaty dla gmin w programie „Czyste powietrze”

W ramach programu „Czyste powietrze" rząd zaproponował także modyfikację ustawy o wspieraniu termomodernizacji i remontów (zobacz treść  ustawy), która zakłada dopłaty do termomodernizacji. Wcześniej ustawa przewidywała wyłącznie wypłatę specjalnej premii na przedsięwzięcia termomodernizacyjne. Taka premia refunduje jedną piątą kredytu zaciągniętego np. na ocieplenie budynku bądź modernizację instalacji grzewczej. Problem w tym, że o taką dopłatę ubiegają się głównie spółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe. Rzadko korzystają z niej - ze względu na koszty projektu, audytu energetycznego i kredytu – właściciele domów jednorodzinnych.

Nowelizacja ustawy zakłada z kolei dopłaty dla gmin, które przeprowadzałyby termomodernizację wraz z wymianą kotłów grzewczych domów należących do osób dotkniętych ubóstwem energetycznym. Według Instytutu Badań Strukturalnych, skala ubóstwa energetycznego w naszym kraju jest ogromna. Blisko 3,5 mln osób wchodzących w skład 1,3 mln gospodarstw domowych stoi przed dylematem: ciepły kaloryfer czy jedzenie lub leki.

Dodajmy, że program "Czyste powietrze", to także wprowadzenie świadectw jakości paliw i określenie parametrów paliw stałych. Są to nowe rozwiązania w obowiązującej od 12 września 2018 r. ustawie o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw. Ponadto minister energii wydał rozporządzenie w sprawie wymagań jakościowych dla paliw stałych (zobacz jego treść).

Jak rząd realizuje program „Czyste powietrze”?

Antysmogowe działania rządu od 2 lat ocenia Polski Alarm Smogowy (PAS), który zrzesza ruchy obywatelskie zatroskane złą jakością powietrza w Polsce. PAS zwraca uwagę, że ogłoszony przez rząd na początku 2017 r. program „Czyste powietrze” zawiera 15 punktów. Niestety, ich realizacja w większości przypadków pozostawia wiele do życzenia.

– Gdybyśmy oceniali postęp rządowego programu jedynie po zmianach zapisów ustaw czy rozporządzeń nasza ocena programu wypadłaby dużo lepiej – mówił 8 stycznia 2019 r. w czasie konferencji prasowej lider PAS Andrzej Guła. – Niestety, w rzeczywistości sytuacja wygląda tak, że przyjmowane prawo i tworzone programy finansowe nie działają tak, jak powinny.

Andrzej Guła podaje przykład przepisów określających normy emisyjne kotłów i przepisy w zakresie norm jakości węgla. Wprawdzie rząd wprowadził zakaz sprzedaży pozaklasowych kotłów, czyli tzw. kopciuchów. Jednak luki w prawie i brak mechanizmów kontroli przez Inspekcję Handlową sprawiają, że kopciuchy są wciąż dostępne w obrocie handlowym.

– Podobnie jest z normami jakości węgla. Co z tego, że Sejm nałożył obowiązek wystawiania świadectw jakości węgla, skoro wielu sprzedawców ignoruje nowe przepisy. W dodatku dopuszczenie do sprzedaży węgla brunatnego czy miałów marnej jakości utrudnia realizację uchwał antysmogowych – tłumaczy Andrzej Guła. I dodaje, że dopóki rząd nie wprowadzi mechanizmów egzekucji prawa, walka ze smogiem nie będzie skuteczna.

– Jedyną dobrą wiadomością w tym obszarze jest upoważnienie straży miejskich do kontroli uchwał antysmogowych – przyznaje lider PAS.

Pozytywnie ocenia on natomiast wprowadzenie podatkowej ulgi termomodernizacyjnej oraz uruchomienie programu wspierającego osoby najuboższe. Zastrzeżenia PAS budzi jednak ten punkt programu „Czyste powietrze”, który dotyczy dopłat do termomodernizacji i wymiany kotłów. Zdaniem PAS, błędem było powierzenie dystrybucji dopłat jedynie Wojewódzkim Funduszom Ochrony Środowiska. Nie są one bowiem przygotowane do obsługi setek tysięcy beneficjentów.

– Znacząco utrudnia to szybkie złożenie wniosku. Mamy więc dobry program, który na skutek niewydolności urzędów nie będzie działał zgodnie z zamierzeniami rządu – uważa Andrzej Guła. I przypomina, że w Polsce jest ok. 4 mln „kopcących” domów. W PAS twierdzą również, że z dotacji i ulgi podatkowej powinni móc korzystać także mieszkańcy domów wielorodzinnych, głównie starych kamienic, w których mieszkania ogrzewają piece kaflowe.

Funkcjonowanie programu „Czyste powietrze” zdaniem eksperta

Powyżej przedstawiono teoretyczny aspekt programu „Czyste powietrze”. Dziś, po kilku miesiącach, można już  wyciągnąć pierwsze wnioski i poczynić obserwacje, jak on funkcjonuje w praktyce. Dr Konrad Witczak, ekspert ds. zrównoważonego rozwoju w ROCKWOOL Polska, wskazuje na plusy i minusy tego przedsięwzięcia.

  • Program „Czyste powietrze” na plus

Możemy wyróżnić kilka plusów tego programu. Po pierwsze, jest nim trafna diagnoza głównej przyczyny powstawania smogu w Polsce, którą jest emisja szkodliwych pyłów, wydobywających się z budynków jednorodzinnych. Jak podaje raport „Szóste paliwo”, niska efektywność energetyczna (brak izolacji, przestarzałe kotły), to problem ok. 3,6 mln polskich domów. Odpowiadają one w 88% za przekroczenie stężenia pyłu PM10, w 87% za przekroczenie stężenia pyłu PM2,5 i w 98% za przekroczenie stężenia rakotwórczego benzo(a)pirenu. Do momentu uruchomienia programu, budownictwo jednorodzinne było pomijane w termomodernizacyjnych programach pomocowych. Dużym ułatwieniem jest także możliwość załatwienia formalności przez Internet, co pozwala inwestorom zaoszczędzić czas i w spokoju przygotować wszelkie formalności.

Obiecujące są także wysokie planowane kwoty wsparcia. Dzięki kwocie 103 mld zł uda się przeprowadzić kompleksową termomodernizację około 3,6 mln budynków jednorodzinnych w Polsce.

  • Do poprawy w programie „Czyste powietrze”

Jednym z największych niedociągnięć programu „Czyste powietrze” jest brak wsparcia finansowego dla najuboższych przed rozpoczęciem inwestycji. Inwestor indywidualny, który dysponuje wkładem własnym lub ma zdolność kredytową, jest w stanie samodzielnie rozpocząć inwestycję termomodernizacyjną w ramach programu. Robi to w oparciu o środki własne lub kredyt, a dotacje z „Czystego powietrza” otrzymuje dopiero po zrealizowaniu inwestycji i kontroli, którą przeprowadza doradca WFOŚiGW. Natomiast gospodarstwa domowe, w których dochód netto na jedną osobę wynosi 600 zł lub mniej, nie ma możliwości, by taka rodzina była w stanie samodzielnie wyłożyć fundusze na rozpoczęcie inwestycji, chociażby na wymianę kotła (to kwota 10-15 tys. zł), a co dopiero na termomodernizację (30-50 tys. zł), która jest kluczowa z punktu widzenia zmniejszenia opłat na ogrzewanie. Warto zaznaczyć, że ubóstwo energetyczne nie zawsze pokrywa się z ubóstwem dochodowym – aż 2,6 mln osób dotkniętych ubóstwem energetycznym popada w nie właśnie z powodu niskiej efektywności energetycznej budynków, w których mieszka. Jest nadzieja, że takim wsparciem dla najuboższych w modernizacji budynków będzie znowelizowana ustawa termomodernizacyjna.

W programie brakuje także przejrzystego zakomunikowania najskuteczniejszego modelu zwiększania efektywności energetycznej budynku, czyli: „Najpierw ogranicz straty ciepła, a później dobierz odpowiednie jego źródło”. Beneficjenci w pierwszej kolejności wymieniają kocioł, często na tym poprzestając. Wymiana kotła jest dla beneficjentów inwestycją z najniższym progiem finansowego wejścia, dlatego to od niej często zaczynają poprawę efektywności energetycznej budynku. Tymczasem wymiana starego kotła na nowoczesny kocioł V klasy to także konieczność stosowania wysokiej jakości paliwa, które będzie taki kocioł zasilać, co może prowadzić do wzrostu kosztów ogrzewania nawet o 172%! Koszty ogrzewania, przy samej wymianie starego kotła węglowego, mogą wzrosnąć o 1200 zł w skali roku przy przejściu na ogrzewanie ekogroszkiem i aż o 4000 zł przy zmianie na zasilanie gazem ziemnym. Aby realnie ograniczać wydatki i zmniejszać smog, w pierwszej kolejności należy najpierw ocieplić, a dopiero potem wymienić kocioł. Taka kolejność zapewnia trzykrotnie mniejsze zapotrzebowanie na energię na cele grzewcze i pozwala zmniejszyć koszty ogrzewania o 60%, a smog o 96%.

Trzecią, istotną kwestią, która powinna zostać zmieniona, jest zwiększenie przepustowości rozpatrywania wniosków. Za wdrożenie programu „Czyste powietrze” i skuteczne dotarcie z przekazem do właścicieli budynków jednorodzinnych w całej Polsce odpowiada 16. Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW). Tymczasem, zgodnie z celami programu „Czyste powietrze”, termomodernizacji powinny zostać poddane aż 4 miliony domów i każdy z nich powinien zostać odwiedzony przez pracownika WFOŚiGW. Nawet przy 10-letnim okresie trwania programu „Czyste powietrze”, możliwości kadrowe 16. ośrodków WFOŚiGW w stosunku do sprawdzenia 4 mln budynków, wydają się mocno niewystarczające. Tymczasem, zdaniem dr Konrada Witczaka, ogromna pomoc w kwestii realizacji programu mogłaby płynąć z gmin. W kraju jest ich 2477, w tym 1537 to gminy wiejskie. Lokalnym i rozproszonym po całym kraju jednostkom samorządowym byłoby znacznie łatwiej dotrzeć z promocją programu, informacją o jego wymaganiach czy samym uczestnictwie w procedurze uzyskania dofinansowania, niż ośrodkom wojewódzkim.

smog
Autor: Rockwool O smogu trzeba mówić i walczyć z nim przez cały rok, a nie tylko w okresie grzewczym
  • Program „Czyste powietrze” słabo walczy ze smogiem

Jak podają internetowe serwisy Ministerstwa Środowiska, do tej pory (stan na 22 lutego 2019), „za pośrednictwem strony, złożono w sumie blisko 31 000 wniosków na łączną kwotę około 670 mln zł. Obecnie w całym kraju podpisano już 623 umowy na kwotę blisko 8 000 000 zł i każdego dnia ta liczba wzrasta”. Z informacji przekazanych przez ministra Henryka Kowalczyka dla Polskiego Radia wynika także, że do lutego 2019 roku na portalu beneficjenta zarejestrowało się ponad 100 tysięcy osób.

Pomimo niewielkiej - jak na skalę oczekiwań - liczby podpisanych umów, warto zauważyć, że rząd od początku 2019 r. wprowadził również dwa inne instrumenty mające na celu m.in. wsparcie w modernizacji budynków jednorodzinnych i redukcję smogu. Pierwszym jest znowelizowana ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych, która wprowadza tzw. ulgę termomodernizacyjną, a drugim znowelizowana ustawa termomodernizacyjno-remontowa. Ma ona być wsparciem dla tych najuboższych, których nie stać na skorzystanie z dotacji z „Czystego powietrza”. Żeby to wszystko zadziało, potrzeba teraz zintensyfikowanych działań promocyjnych. Warto byłoby przeprowadzić masową akcję informacyjną, która przystępnie i prosto uporządkowałaby i wyjaśniła beneficjentom wszelkie wątpliwości. Z której ulgi czy programu i na jakich zasadach mogą skorzystać? W jakim zakresie pomoc na poszczególne działania modernizacyjne budynków się pokrywa, a w jakich wyklucza? Ważne jest także to, by idea „Czystego powietrza” była intensywnie nagłaśniana nie tylko w sezonie grzewczym, ale przede wszystkim wiosną oraz latem, kiedy to inwestorzy indywidualni planują prace remontowe.

REDAKCJA POLECA
termomodernizacja

Autor: Gettyimages

Artykuł jest częścią akcji specjalnej TERMOMODERNIZACJA, w której przekonujemy, jak ważne jest kompleksowe do niej podejście i jakie są obecnie możliwości finansowania takich przedsięwzięć.

Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.
Czytaj więcej