Spis treści
Dachówki - materiał na lata
Dachówki to bardzo trwały i szlachetny materiał do krycia dachów. Ponad to są uniwersalne – mnogość kształtów, wzorów i kolorów sprawia, że dopasujemy je do każdego domu. Do ich charakterystycznych cech należą twardość, mrozoodporność i niska nasiąkliwość, dzięki czemu są bardzo trwałe i odporne na czynniki atmosferyczne. Duży ciężar sprawia, że pokrycie dobrze leży na więźbie, a dzięki odpowiedniemu mocowaniu elementów jest odporne na wiatr. Dachówki są też grube, więc stanowią barierę, która dobrze izoluje od zewnętrznych dźwięków.
W niektórych krajach trudno sobie wyobrazić budynki kryte czymkolwiek innym niż dachówkami. Były i są popularne wszędzie tam, gdzie znajdą się wystarczająco urodzajne złoża gliny – surowca, z którego jest produkowana.
Z kolei w Polsce w pewnych regionach dominują dachówki, gdzie indziej popularniejszy jest gont albo blacha płaska bądź w formie blachodachówki. Większość kraju stanowi jednak ogromny kolorowy patchwork.
Dachówki ceramiczne - charakterystyka
Powstają z wyselekcjonowanej, sezonowanej i starannie wyrabianej gliny. Po uformowaniu są suszone, a następnie wypalane w temperaturze minimum 1000°C. Od lat króluje kilka modeli klasycznych, niewiele odbiegających wyglądem od pierwowzorów sprzed wielu wieków. Wśród nich wyróżnia się płaska i wąska dachówka – z racji kształtu zbliżonego do rybiej łuski nazywana karpiówką. Ma powierzchnię gładką albo rowkowaną. Karpiówki mają przeważnie wymiary 18 x 38 cm lub 15,5 x 38 cm, 14 x 28 cm lub 20,5 x 40 cm i ważą około 1,8-2 kg/szt.
W niemal niezmienionym kształcie przetrwały także do naszych czasów dachówki mnich-mniszka – sprzedawane w parach. Obie mają kształt kolebkowy. Na dole umieszcza się mniszki, czyli korytka otwarte ku górze, wyposażone od spodu w noski do zahaczania o łaty dachowe i mające po dwa wcięcia umożliwiające stabilne oparcie mnichów. Spoiny między nimi osłaniają mnichy, mocowane zaobleniem skierowanym ku górze, zasklepione na węższym krańcu. Niektórzy producenci oferują swoje wariacje na temat klasycznych mnichów-mniszek, o wiele tańsze i prostsze w montażu. Przykładem są tu dachówki tego rodzaju z zamkami bocznymi. Produkuje się również dachówki zakładkowe imitujące mnicha-mniszkę. Pokrycie z klasycznych dachówek mnich-mniszka uchodzi za najszczelniejsze. Jest również samowentylujące się, dzięki czemu nie trzeba zostawiać pod nim szczeliny wentylacyjnej, co jest konieczne w przypadku wszystkich pozostałych pokryć profilowanych.
Modelami o pradawnym rodowodzie są holenderki, czyli pojedyncze esówki. To dachówki z wyprofilowaną jedną falą. Od spodu mają wyprofilowane zaczepy, które podczas układania zahacza się o łaty. Ich długość wynosi od 36,7 cm, a szerokość od 26,7 cm. Najwęższe esówki mają szerokość 14,7 cm. Tradycyjne modele ważą około 3 kg/szt. Specyficzny wygląd mają spłaszczone marsylki z dwoma muldami lub podobne do nich sercówki z dodatkowymi zdobieniami w środkowej części.
Produktem obecnych czasów są pojedyncze lub podwójne esówki zakładkowe, większe od holenderek, a dzięki temu szybsze w montażu. Dołączyły też do nich zmodyfikowane klasyki – na przykład podwójne karpiówki oraz płaskie dachówki romboidalne – o wymiarach 44 x 47 cm i masie 3,7 kg, oraz duże, płaskie prostokąty występujące pod przeróżnymi nazwami handlowymi, niezwykle obecnie modne. Największe z nowoczesnych dachówek zakładkowych mają długość 51,5 cm i szerokości 32,3 cm. O ile zwykłych zakładkowych dachówek ceramicznych potrzeba na 1 m2 około 13, tych wystarczy 10, 9 lub nawet 8 sztuk.
Dachówki z zamkiem albo bez
Jeśli przyjrzymy się budowie dachówki, z pewnością zauważymy zamki w formie bocznych, górnych i dolnych żeberek. To zaczepy, które ułatwiają montaż i poprawiają szczelność pokrycia. Pozwalają też w pewnym zakresie rozsuwać lub zsuwać sąsiednie dachówki, aby dopasować je do drobnych rozbieżności w rozstawie łat, na których się opierają, i zestawić w jednym, pełnym rzędzie bez potrzeby ich docinania.
Zamki to jednak stosunkowo nowe rozwiązanie. Pierwsze z dachówek ich nie potrzebowały, bo mocowano je na zaprawę.
Do dziś bez zamków obywają się karpiówki, holenderki oraz dachówki mnich-mniszka. Nie znaczy to jednak, że trzeba je łączyć zaprawą. Mają na szczęście na spodzie zaczepy zwane noskami, pozwalające na stabilne zahaczenie o drewniane łaty. Dodatkowo do ich mocowania używa się wkrętów lub drutu.
Kolor dachówki ma znaczenie
Dachówki naturalne, niepoddawane żadnym kolorystycznym modyfikacjom, maję barwę taką jak surowiec, z którego powstały, przeważnie ceglastą. Nieliczni z producentów oferują również dachówki produkowane z barwionej gliny (tak zwane barwienie w masie). Ich zaletą jest to, że w przeciwieństwie do dachówek barwionych powierzchniowo w przypadku zarysowania lub ukruszenia uszkodzone miejsce nie rzuca się w oczy. Po przycięciu dachówki jej krawędź również ma na całej powierzchni jednolity odcień.
Obecnie najpopularniejsze są dachówki angobowane. Angoba to powłoka z oczyszczonej, uszlachetnionej gliny nanoszonej cienką warstwą na uformowane dachówki, zanim te wylądują w piecu. Angoba nadaje kolor i poprawia szczelność ceramiki oraz zapewnia jej większą odporność na brudzenie, tudzież porastanie mchem. Może też być bezbarwna i pełnić jedynie funkcję ochronną. W sprzedaży, oprócz zwykłych dachówek angobowanych, są też dachówki z angobą kwarcową lub szlachetną. Ich powierzchnia jest bardziej błyszcząca i szczelniejsza.
Największy połysk zapewnia dachówkom glazurowanie. Proces ten polega na tym, że po wypaleniu maluje się je odpowiednią masą ceramiczną z dodatkiem pigmentów i szkliwa. Po ponownym wypaleniu powłoka staje się szklista i nieprzepuszczalna dla wody. Dachówki glazurowane mogą mieć dowolny kolor i odcień.
Dachówki betonowe
Trudno dziś rozstrzygnąć, czy to brak bogatych złóż gliny, czy próba obniżenia kosztów skłoniły do podjęcia produkcji dachówek z betonu. Zamysł ten w pełni się powiódł i od 1844 roku takie pokrycie coraz częściej pojawia się na europejskich dachach. Do produkcji dachówek betonowych, nazywanych również cementowymi, używany jest cement portlandzki, woda, drobny piasek kwarcowy, a także pigmenty barwiące masę, bez których wyglądałyby szaro i nieciekawie. Po uformowaniu nie wypala się ich, tylko utwardza w temperaturze 60°C.
Wymiary dachówek cementowych są ujednolicone: długość 42 cm, a szerokość 33 cm (rzadziej 32,9 lub 33,2 cm). Nie ma wśród nich ani gigantów, ani karzełków. O ile nowoczesne dachówki ceramiczne mają cztery zamki, o tyle w cementowych widzimy przeważnie jedynie dwa – boczne. Wymagają zatem precyzyjnego rozstawienia łat nośnych, bo korekcji – i to nieznacznej – możemy dokonywać przez rozsuwanie lub zsuwanie ich tylko w poziomie. Od pewnego czasu są jednak dostępne i takie dachówki betonowe, które mają zamki górne i boczne.
Z betonu wytwarza się dachówki podobnych kształtów co ceramiczne. W ich grupie są nawet karpiówki, choć te przeważnie mają wyprofilowane zamki boczne inaczej niż ich siostry z wypalanej gliny.
Ze względu na większą porowatość dachówki cementowe nie mają takiej gładkości jak ceramiczne. Zawsze są barwione w masie, a później malowane farbą akrylową lub akrylowo-silikatową albo lakierem bezbarwnym – chroniącym przed zabrudzeniami.
Dachówka zabezpieczona farbą ma niską nasiąkliwość (do 2,5%) i gładszą powierzchnię. Jest bardziej odporna na zabrudzenie oraz na porastanie mchami. Tak wykończona powierzchnia może być błyszcząca, matowa bądź półmatowa. Niektórzy producenci stosują farby z tak zwanym wybłyszczaczem. Dzięki niemu dach zawsze sprawia wrażenie mokrego, a jego kolor jest bardzo intensywny.
Podobny efekt uzyskuje się przez zastosowanie farb polimerowo-akrylowych. Dachówki mogą być też dodatkowo pokryte granulatem kwarcowym, co nadaje im oryginalny wygląd.
Ciekawostką jest trójwarstwowa powłoka Cisar. Pierwsza z warstw ma zwiększyć wytrzymałość dachówki, druga – zapewnić jej gładkość, a trzecia – nadać kolor i połysk.
Do dachówek cementowych z powłoką Protegon dodano pigmenty odbijające ciepło. To chroni pokrycie dachowe przed nadmiernym nagrzewaniem. Powłoka ta pozwala obniżyć temperaturę na spodniej stronie dachówki o 10%, dzięki czemu cały dach mniej się nagrzewa.
Jak mocuje się dachówki?
Zaczyna się od poziomowania połaci, bo rzadko się zdarza, żeby więźba była wykonana perfekcyjnie. Poziomowanie polega na podkładaniu między konstrukcję nośną a kontrłaty listew dystansowych na przykład ze sklejki.
Na więźbie trzeba ułożyć izolację, co nazywa się wstępnym kryciem. Możliwości są dwie. Izolację umieszczamy albo na krokwiach (membrana), albo na sztywnym poszyciu z desek lub płyt drewnopochodnych (papa lub specjalna membrana na sztywne poszycia) do tych krokwi przybitych.
Dachówki zawsze mocuje się do łat umieszczonych prostopadle do kontrłat biegnących wzdłuż połaci dachowej – od kalenicy ku okapowi. Kontrłaty mogą być przytwierdzone do krokwi albo do sztywnego poszycia. Powinny mieć wysokość nie mniejszą niż 24 mm, gdy połać ma do 12 m długości i minimum 40 mm, jeśli długość połaci przekracza 12 m.
W zależności od modelu dachówek rozstaw łat wynosi od 32,5 do 36,5 cm. Przed układaniem dachówek trzeba jeszcze rozmieścić na połaciach pierwszą część obróbek blacharskich.
Robione są między innymi przy okapie (obróbka deski okapowej, pas podrynnowy i pas nadrynnowy), wzdłuż krawędzi dachu (obróbki desek wiatrownicowych), w koszach dachowych – czyli wewnętrznych narożnikach u zbiegu połaci – oraz wokół kominów. Powstają z odcinków blachy docinanych i giętych na budowie lub z gotowych elementów. Obróbki okapu i boków dachu przykręca się do deski okapowej specjalnymi śrubami o łebkach w kolorze obróbki, wyposażonymi w uszczelki samowulkanizujące. Obróbki koszowe przytwierdza się do łat żabkami metalowymi, aby ich nie dziurawić wkrętami ani gwoździami. Obróbki z taśm elastycznych są samoprzylepne.
Na membranie czy papie
Pierwsza ma ułatwić odprowadzenie pary wodnej, która mogłaby się gromadzić w wewnętrznych warstwach dachu.
Para, przenikając przez taką folię, trafia do szczeliny wentylacyjnej, czyli przestrzeni wysokości kilku centymetrów tworzącej odstęp między spodem pokrycia a membraną, i stamtąd jest wywiewana poza dach. Membrana chroni jednocześnie przed wodą mogącą przeciekać przez pokrycie.
Najlepsze są membrany wysokoparoprzepuszczalne – o zdolności przepuszczania pary mieszczącej się w przedziale 800-4000 g/m2/24 h – które można układać bezpośrednio na ociepleniu. Między folią niskoparoprzepuszczalną (przepuszczalność na poziomie 0,6-25 g/m2/24 h) a ociepleniem musi być kilkucentymetrowa przestrzeń wentylacyjna. Podobnie jak między ociepleniem a sztywnym poszyciem.
Z kolei papa ma dużą wytrzymałość mechaniczną i jest dość elastyczna. Papy różnią się osnową, gramaturą i ceną. Są względnie tanie, a jednocześnie wykazują dużą trwałość, szczelność i odporność na uszkodzenia. Do układania izolacji na sztywnym poszyciu polecane są papy na osnowie z welonu szklanego.
29
Dachówki funkcyjne
Dach to skomplikowany element budynku i nie da się go wykończyć jedynie dachówkami podstawowymi. Dlatego każda kolekcja obejmuje szereg dachówek dodatkowych, zwanych funkcyjnymi, a często też komplet akcesoriów niezbędnych do fachowego wykonania pokrycia. Dotyczy to w równej mierze dachówek ceramicznych i cementowych. Dzięki takim elementom dach jest spójny i wygląda estetycznie.
Dachówki Mnich-Mniszka. Co to takiego?
To dachówki pochodzące ze starożytnych Grecji i Rzymu, najbardziej popularne w basenie Morza Śródziemnego. Są bardzo charakterystyczne i inne od pozostałych. Stosowane są na dachach reprezentacyjnych willi, budynków dużych, rozłożystych, z rozbudowanymi dachami. Takie pokrycie współgra z rangą budynku i dodaje mu jeszcze splendoru (to jedno z najdroższych pokryć dachowych).
Dachówki Marsylki
To jeden ze starych, klasycznych wzorów. Wyróżnia go charakterystyczne podwójne, dość szerokie żłobkowanie biegnące przez całą długość elementów. Wykonane z nich pokrycie tworzy mocną fakturę, a gra świateł i cieni w gęstych muldach jest szczególnie intensywna. Marsylki są wykorzystywane do krycia dachów budynków o tradycyjnej architekturze i nowoczesnych.
Typowe dachówki zakładkowe w środkowych częściach połaci układa się zazwyczaj bez mocowania. Na łatach utrzymują się pod własnym ciężarem. Tylko w niektórych miejscach trzeba je zamocować mechanicznie – klamrami, gwoździami lub wkrętami. Robi się tak z dachówkami przy krawędziach dachu oraz wzdłuż okapów, kalenic, koszy, wokół okien dachowych bądź kominów. Poza tym każdą dachówkę zakładkową trzeba mocować, jeśli nachylenie połaci przekracza 60°.
Gdy mieści się w przedziale 40-60°, mocuje się co trzecią lub co piątą dachówkę. Mocowania wymagają też dachówki płaskie bez zamków oraz dachówki typu mnich-mniszka, i to bez względu na kąt nachylenia dachu. Dachówki ceramiczne wyposażone są w zamki boczne i górne, więc można ich rzędy w pewnym zakresie rozsuwać lub zsuwać.
Dachówki zakładkowe cementowe można rozsuwać na boki, pobieważ typowe modele nie mają zamków górnych.
Układanie dachówek zaczyna się od prawego dolnego narożnika połaci. Najpierw przytwierdza się dachówki skrajne, które trzeba przykręcać do łat. Później mocowane są pozostałe. Na koniec przychodzi pora na gąsiory.
Przecięte miejsca dachówek malowanych, glazurowanych lub angobowanych poleca się pomalować zimną angobą – rodzajem farby w takim samym kolorze jak dachówka.
Kalenice dachu wykańcza się gąsiorami. To dachówki o rynienkowatym kształcie. Przytwierdza się je do deski kalenicowej, a tę przykręca się do uchwytów wbijanych lub przykręcanych do krokwi. Deska kalenicowa musi być dobrze wypoziomowana, zanim trafią na nią gąsiory.
Dachówki faliste
Dachy pokryte falistymi elementami dobrze chronią przed deszczem, woda szybko po nim spływa, a zamki zwiększają szczelność. Dach wygląda atrakcyjnie, gdy odbywa się na nim gra świateł i cieni. Dachówki faliste dobrze wyglądają na dachach budynków o tradycyjnej architekturze, stylowych, nawet historyzujących. Nadają dachom szlachetny, dystyngowany charakter. Podkreślają rozbudowany układ wielu połaci, tak że dach wygląda bardzo dynamicznie i wydaje się dominującym elementem. Dach pokryty falistymi elementami powiększy optycznie mały budynek.
Dachówki fala i płasko
Profil takich dachówek składa się z fali oraz części płaskiej. Dobrze wyglądają na rozbudowanych dachach domów w stylu tradycyjnym, szlacheckich dworków, budynków nawiązujących do śródziemnomorskich willi i na budynkach nowoczesnych w stylu.
Odmianą takich dachówek jest wariant, w którym wzór składa się z elementu płaskiego wyższego niż tło dachówki, biegnącego pionowo wzdłuż jednej krawędzi – między tym podwyższeniem a krawędzią powstaje płaska niecka (niektórzy zaliczają je do dachówek płaskich). Znajdziemy wzory dynamiczne o dużej różnicy wysokości i dość ostrym przejściu z muldy na tło oraz wzory, którym bliżej jest do płaskich – nie ma dużej różnicy wysokości między obiema częściami dachówki. Dachy kryte tą odmianą dachówek nie wyglądają tak dynamicznie jak te z elementami falistymi – spłaszczenia powodują, że pokrycie jest bardziej stonowane.
