Zbiornik retencyjny – czym jest? Duże zbiorniki retencyjne w Polsce. Jak działają?

2020-07-29 21:26 Monika Czechowska
zbiorniki retencyjne
Autor: PGE Solina – największy zbiornik retencyjny w Polsce

Zbiornik retencyjny to sztuczny zbiornik wodny, który powstaje zazwyczaj na rzece dzięki zaporze tamującej odpływ wody. Zadaniem zbiornika retencyjnego jest magazynowanie wody w okresach jej nadmiaru i umożliwienie wykorzystania w czasie jej niedoboru . Może też zabezpieczać obszary przybrzeżne przed powodziami, ale też produkować prąd. Prezentujemy 5 największych zbiorników retencyjnych w Polsce oraz te największe na świecie.

Zbiornik retencyjny duży i mały

Duże zbiorniki retencyjne powstają na największych rzekach, zazwyczaj w terenach górskich, gdzie koryto rzeki jest węższe, co wiąże się z mniejszym kosztem budowy zapory wodnej (zbiorniki górskie przyjmują też wody roztopowe). Zbiorniki retencyjne w górach są często elektrowniami, te położone niżej regulują poziom rzek w przypadku zagrożenia powodzią. Mamy też do czynienia ze zbiornikami retencyjnymi (w ramach tzw. małej retencji) tworzonymi przez spiętrzenie wód na niewielkich rzekach czy potokach, w kanałach i rowach. Cechą tych wszystkich zbiorników retencyjnych jest duża różnica poziomów wody regulowana przez zaporę. Ale trzeba też dodać, że w definicji zbiornika retencyjnego mieszczą się także przydomowe zbiorniki na deszczówkę wyposażone w instalacje rozsączające.   

stopień wodny Malczyce na Odrze
Autor: Wody Polskie Stopnie wodne są tańsze niż wielkie zbiorniki retencyjne, ale i tak są to kosztowne inwestycje. Budowa stopnia wodnego Malczyce na 300 km Odry otrzymała dofinansowanie na ponad 150 mln zł. Na terenach objętych oddziaływaniem tego przedsięwzięcia znajdują się łąki, grunty orne oraz cenne lasy łęgowe, a obniżenie dna w korycie rzeki z powodu erozji spowodowało zwężenie szlaku żeglownego i zmniejszenie głębokości tranzytowych

Zbiornikiem retencyjnym wg definicji GUS jest:

  • jezioro lub inny naturalny zbiornik wodny
  • sztuczny zbiornik wodny
  • struga, strumień, potok, rzeka, kanał lub ich części
  • morskie wody wewnętrzne, wody przejściowe lub wody przybrzeżne

Wody Polskie podają, że w Polsce jest 100 sztucznych zbiorników retencyjnych (dane z roku 1994 podawały ok. 140), czyli tych gromadzących powyżej 1 mln m³ wody (1 hm³). Około połowa z nich powstała przed II wojną światową. Zmiany klimatyczne, które w ostatnich latach w odniesieniu do zasobów wodnych charakteryzują się długimi okresami suszy lub gwałtownością opadów, stawiają zbiorniki retencyjne w pierwszym rzędzie (obok oszczędzania wody przez wszystkich jej użytkowników) przeciwdziałania problemom z tego wynikających, czyli aby zapewnić optymalną ilość wody dla ludzi i środowiska. Duże, jak i małe zbiorniki retencyjne poprawiają bowiem bilans wodny w swojej okolicy. 

Zbiorniki retencyjne w Polsce

Zadaniem dużego zbiornika retencyjnego jest zasilanie rzeki, gdy opada w niej poziom wody, i nawodnienie okolicznych terenów, a przede wszystkim pól uprawnych. Za gospodarkę wodami, a ściślej za ochronę mieszkańców przed powodziami i suszami, także zrównoważone gospodarowanie wodami dla ochrony zasobów wodnych i zapewnienie dobrej jakości wody odpowiada Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie (od 1 stycznia 2018).

Potencjał Polski w kontekście zbiorników retencyjnych:

  • 100 000 km rzek, potoków i strumieni
  • 8638 km wałów przeciwpowodziowych
  • 100 zbiorników retencyjnych
  • 32 792 budowle piętrzące.

Wody Polskie budują nowe i modernizują już istniejące zbiorniki retencyjne. Dziś większość sztucznych, dużych zbiorników retencyjnych znajduje się na obszarze Natura 2000. Polska retencjonuje obecnie tylko 6,5% wody, a potrzeba przynajmniej dwa razy więcej (dla porównania w Hiszpanii retencja sięga 45% przy 1900 zbiornikach). Plan rządowy zakłada dwukrotne zwiększenie retencji do 2027 roku. A powinna być ona jeszcze większa, bo Polska należy do najuboższych krajów w zasoby wodne w całej Europie. Na jednego mieszkańca przypada u nas trzy razy mniej wody, niż na przeciętnego Europejczyka, a w czasie suszy zasobność ta spada o kolejnych 50%.

Funkcje zbiornika retencyjnego   

Zbiornik retencyjny to wodny magazyn. Ma gromadzić wodę (najdłużej jak się da), nawadniać okoliczne tereny, ale jednocześnie zabezpieczać też przed powodzią. Przy okazji zbiorniki retencyjne to atrakcyjne tereny do turystyki i rekreacji, nie tylko wodnej, a także bastiony fauny i flory. Gdy zbiorniki retencyjne osiągają wysoki poziom wody spadowej, zapory są wyposażane w elektrownie wodne, inne tylko dostarczają po przefiltrowaniu wodę okolicznym mieszkańcom. Spełniają też wiele wymagań, do których należy przede wszystkim swobodna migracja ryb i zwierząt wodnych. Minusem dużych zbiorników retencyjnych jest to, że "pochłaniają" spore, często wcześniej zamieszkane tereny. Ale inaczej ich powstanie nie jest możliwe.

Zbiornik retencyjny Racibórz
Zbiornik retencyjny Racibórz

Autor: Budimex

Zbiornik retencyjny Racibórz będzie stopniowo powiększany do 300 mln m3

To przykład przeciwpowodziowego, tzw. suchego zbiornika retencyjnego. Zbiornik retencyjny Racibórz został oddany do użytku w czerwcu 2020. Jest to największy zbiornik przeciwpowodziowy w Polsce – powierzchnia 26,3 km² i 185 mln m³ pojemności. Jego zadaniem jest ochronić przed powodzią obszar o powierzchni ok. 600 km², od Raciborza przez Kędzierzyn-Koźle, Brzeg, Opole, Oławę, aż po Wrocław.

5 największych zbiorników retencyjnych w Polsce – jak działają

Zbiornik retencyjny Solina
Autor: PGE Solina na rzece San (Bieszczady) – uruchomienie zapory i zbiornika nastąpiło w roku 1968. Zbiornik retencyjny (jezioro) ma powierzchnię 22 km2 i głębokość 60 m, co daje pojemność 472 mln m³ wody. Wysokość zapory o konstrukcji betonowej wynosi 82 m. Poniżej zapory znajduje się elektrownia wodna o mocy 200 MW
Zbiornik retencyjny Włocławek
Autor: UM Włocławek Włocławek na Wiśle – zapora i zbiornik działają od 1970 roku, jezioro włocławskie ma po powierzchnię 70 km2, średnią głębokość 5,5 m, a maksymalną 15 m i przy zaporze 11 m. Pojemność 408 mln m3. Zbiornik ma raczej krótki czas retencji (czyli zdolność do magazynowania wody) wynoszący tylko ok. 5 dni. Zapora jest krytykowana za blokowanie przepływu ryb. Zbiornik retencyjny we Włocławku ma największą elektrownię przepływową w Polsce o mocy 160 MW
Zbiornik retencyjnuy Czorsztyn-Niedzica
Autor: Zespół Elektrowni Wodnych Niedzica SA Czorsztyn Niedzica na Dunajcu, czyli Jezioro Czorsztyńskie. Powstało przez zbudowanie w Niedzicy zapory wodnej. Zbiornik uruchomiony w 1997 roku, pojemność całkowita ok. 230 mln m³, powierzchnia 11 km², wysokość zapory 56 m, głębokość maksymalna 50 m (średnio ok. 19 m). Zapora (ziemna z rdzeniem gruntowym) ma długość 404 m i wysokość prawie 60 m. Elektrownia szczytowo-pompowa ma moc maksymalną 90,5 MW
zbiornik retencyjny Jeziorsko
Autor: Wody Polskie Zbiornik Jeziorsko na Warcie o pojemności 202,8 mln m³ i powierzchni 42,3 km² - działa od 1986 roku. Ma zaporę w miejscowości Skęczniew, która jest obecnie modernizowana za 80 mln zł. Przepływowa elektrownia wodna ma moc 4,89 MW
zbiornik retencyjny Goczałkowice
Autor: Satelita Google Zbiornik Goczałkowice na Wiśle powstał w 1956 roku. Ma pojemność całkowitą około 168 mln m³ i powierzchnię 32 km². Długość zapory wynosi 2980 m, a jej wysokość 14 m. Udział zbiornika retencyjnego Goczałkowice w produkcji wody pitnej w Górnośląskim Przedsiębiorstwie Wodociągów S.A w Katowicach wynosi obecnie 30% oraz 38% w uzdatnionych wodach powierzchniowych. Zaopatrzeniem w tę wodę objętych jest ponad 1 milion osób

Największe zbiorniki retencyjne na świecie

  • Europa. Jezioro Orawskie na rzece Orawa w Słowacji – ma powierzchnię 35 km², a pojemność 0,35 km³. Zbiornik pełni przede wszystkim funkcje przeciwpowodziową i retencyjną, ale również rekreacyjną, a elektrownia wodna na zaporze ma moc 21,75 MW.
  • Afryka. Jezioro Kariba na rzece Zambezi – największy sztuczny zbiornik na świecie: 220 km długości, 40 km szerokości, powierzchnia 5580 km², pojemność 185 km³.
Jezioro Kariba
Autor: Satelita Google Jezioro kariba w Afryce to największy zbiornik retencyjny na świecie
  • Ameryka Północna. Zbiornik Grand Coulee na rzece Kolumbia w stanie Waszyngton – pojemność jeziora wynosi 11,6 mld m³, zapora ma 167 m wysokości i 1300 m długości, elektrownia wodna ma moc 7000 MW.
  • Ameryka Południowa. Zbiornik Brokopondo w Surinamie na rzece Gran Rio – jego powierzchnia wynosi 1560 km². Ma zaporę wodną o wysokości 54 m, długość całego systemu tam wynosi 12 km. Z zalanego terenu przesiedlono około 5 tys. mieszkańców.
  • Azja. Zbiornik Irkucki na rzece Angara – ma powierzchnię 154 km², pojemność 2,1 km³, długość 55 km, szerokość maksymalną 7 km, linia brzegowa ma długości 276 km.
  • Australia. Jezioro Fedder na Tasmanii – kiedyś naturalne jezioro, przekształcone w sztuczny zbiornik retencyjny. Ma powierzchnię 242 km². Zbiornik powstał dzięki trzem zaporom: na rzekach Serpentine River i Huon oraz na jeziorze Edgar.
Czy artykuł był przydatny?
Przykro nam, że artykuł nie spełnił twoich oczekiwań.
Czytaj więcej