Spis treści
Nowe normy – w kierunku zdrowia
To właśnie troska o zdrowie jest głównym powodem zaostrzania unijnych norm jakości powietrza. Zanieczyszczenia, takie jak pyły PM2.5, zwiększają ryzyko chorób płuc, astmy, zawałów i udarów, a tym samym przyczyniają się do wyższej śmiertelności. Dlatego Unia Europejska zdecydowała się obniżyć obowiązujące limity i zmobilizować państwa członkowskie do intensywniejszych działań na rzecz czystego powietrza.
Nowe normy wynikające z dyrektywy AAQD (Ambient Air Quality Directive) mają obowiązywać od 2030 roku. Zakładają one bardziej rygorystyczne limity dla najgroźniejszych zanieczyszczeń – przede wszystkim pyłów PM2.5 i PM10, powstających przy spalaniu paliw, oraz dwutlenku azotu emitowanego przez transport drogowy.
Dużym wyzwaniem będzie ograniczenie stężenia pyłu PM2.5. Obecny unijny limit średnioroczny wynosi 25 µg/m³, natomiast po zmianach zostanie obniżony do 10 µg/m³. To znaczące zaostrzenie, choć nadal mniej restrykcyjne niż zalecenia WHO, które wskazują poziom 5 µg/m³. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku PM10. Nowa norma UE będzie wynosić 20 µg/m³, podczas gdy WHO rekomenduje 15 µg/m³. Unia Europejska zdaje sobie sprawę ze skali wyzwań stojących przed samorządami, dlatego przyjęte limity mają być kolejnym krokiem w stronę lepszego powietrza, a nie wartościami docelowymi.
Powietrze w Małopolsce
Sytuacja w Małopolsce stopniowo się poprawia, jednak osiągnięcie nowych norm jakości powietrza będzie wymagało dalszej intensyfikacji działań związanych z wymianą źródeł ogrzewania. To właśnie sektor komunalno-bytowy odpowiada za niemal 92% emisji pyłu PM2.5 oraz blisko 99% emisji benzo(a)pirenu w regionie.
Skalę wyzwania pokazują dane z 2025 roku. Średnioroczne stężenia pyłu PM2.5 na małopolskich stacjach pomiarowych wynosiły od 15 do 21 µg/m³, podczas gdy nowa norma unijna od 2030 roku będzie wynosić 10 µg/m³. Oznacza to, że obecnie żadna ze stacji w regionie nie spełnia przyszłych wymagań.
Problematyczny pozostaje również pył PM10. Obecnie przepisy dopuszczają maksymalnie 35 dni w roku z przekroczeniem normy dobowej. Nowa dyrektywa obniży ten limit do 18 dni. Według aktualnych danych aż dwie trzecie stacji pomiarowych w Małopolsce nie spełni nowych wymagań.
Największym problemem pozostają jednak wysokie stężenia benzo(a)pirenu w pyle PM10, które odnotowano aż w 160 gminach regionu. Wartości wynosiły od 0,6 do 6,8 ng/m³, czyli od 60 do 680% poziomu dopuszczalnego. Benzo(a)piren jest substancją szczególnie niebezpieczną dla zdrowia – według lekarzy może powodować nowotwory, negatywnie wpływać na płodność oraz zaburzać rozwój dziecka w okresie prenatalnym.
Uchwała antysmogowa nadal obowiązuje
Małopolska była pierwszym regionem w Polsce, który przyjął uchwałę antysmogową. Przepisy obowiązują od 2017 roku i stopniowo eliminują stare piece na węgiel i drewno. Najstarsze kotły bezklasowe, tzw. kopciuchy, miały zostać wymienione do końca kwietnia 2024 roku. Z kolei piece klasy 3 i 4 mogą być użytkowane jedynie do końca 2026 roku.
Docelowo w użyciu pozostaną wyłącznie niskoemisyjne źródła ogrzewania spełniające obowiązujące normy. Oznacza to, że poza Krakowem nadal dopuszczone jest ogrzewanie drewnem lub węglem, ale tylko w odpowiednich kotłach i piecach o wysokich standardach emisyjnych. Osobne przepisy obowiązują w Krakowie, gdzie już od 2019 roku funkcjonuje całkowity zakaz spalania węgla i drewna.
Wielu właścicieli domów zdecydowało się na montaż pieców gazowych, pomp ciepła lub przyłączenie do sieci ciepłowniczej. Dla większości mieszkańców nowe rozwiązania okazały się nie tylko bardziej przyjazne dla zdrowia, ale również tańsze w codziennej eksploatacji.
Wymień piec z pomocą ekodoradcy
Dane pokazują, że wymiana pieców przynosi realną poprawę jakości powietrza, a dalsze inwestycje w tym zakresie są konieczne – zwłaszcza w świetle nowych norm unijnych.
Dla wielu mieszkańców decyzja o zmianie sposobu ogrzewania wciąż jednak nie jest prosta. Wymaga zarówno wiedzy o dostępnych technologiach, jak i odpowiedniego finansowania. Właśnie dlatego w małopolskich gminach działają ekodoradcy. Specjaliści pomagają dobrać najlepsze źródło ogrzewania do konkretnego budynku, biorąc pod uwagę indywidualne potrzeby mieszkańców i możliwości finansowe. Wskazują również dostępne formy wsparcia finansowego, m.in. z programu „Czyste Powietrze”.
Dzięki środkom z programu Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021–2027 aż 129 gmin pozyskało dofinansowanie na zatrudnienie ekodoradców.
Z pomocy ekodoradców można skorzystać bezpłatnie. Warto umówić się na spotkanie i poznać dostępne możliwości. Szczegółowe informacje oraz adresy punktów doradczych dostępne są na stronie www.powietrze.malopolska.pl/ekodoradcy/
Jakość powietrza w miastach
Transport drogowy pozostaje jednym z głównych źródeł emisji dwutlenku azotu. W Małopolsce niemal 38% emisji NOx pochodzi właśnie z transportu drogowego.
Jeśli normy jakości powietrza nadal będą przekraczane, będzie to wymagało intensyfikacji działań w zakresie rozwoju transportu publicznego, w tym wymiany floty transportowej na zero- lub niskoemisyjną, rozwoju sieci tramwajowych, nowych połączeń autobusowych i inwestycji w rozwój kolei aglomeracyjnej.
Edukacja i zmiany lokalne
Działania na rzecz poprawy jakości powietrza będą coraz intensywniej realizowane także na poziomie lokalnym. Województwo Małopolskie prowadzi projekt „Wsparcie transformacji energetycznej gmin województwa małopolskiego”, współfinansowany z Funduszy Europejskich dla Małopolski 2021–2027. Projekt wzmacnia działania doradcze i edukacyjne oraz wspiera wdrażanie rozwiązań poprawiających jakość powietrza.
Wszystkie te inicjatywy mają jeden wspólny cel – poprawę komfortu życia i zdrowia mieszkańców regionu.
Kampania dofinansowana przez Unię Europejską.
